Željko Injac, novinar: Posle pumpanja nema kajanja

U takvom okviru pojava studentskog pokreta ne može se razumeti isključivo kao kratkotrajni protestni ciklus niti kao neposredni pokušaj političke smene, već pre kao simptom šireg strukturnog pomeranja unutar društva koje već duže vreme pokazuje znake istovremene napetosti i zamora. Upravo ta dvostruka dinamika, u kojoj se mobilizacija javlja paralelno sa postepenim hlađenjem emocionalne energije, predstavlja ključ za razumevanje trenutne faze u kojoj se Srbija nalazi, ali i mogućih pravaca njenog daljeg političkog i društvenog razvoja.

Studentski pokret je u svojoj početnoj fazi ispunio jednu od najređih funkcija u političkoj sociologiji, a to je razbijanje dugotrajne apatije i obnavljanje uverenja da je kolektivna akcija uopšte moguća. Društva koja dugo funkcionišu u stanju niskog očekivanja promena retko prolaze kroz nagle političke preokrete; umesto toga, ona postepeno učvršćuju postojeće odnose moći, pri čemu se izborni procesi pretvaraju u rutinu lišenu snažne mobilizacione energije. U tom kontekstu pojava generacijskog pokreta koji u javni prostor vraća ideju delovanja, već sama po sebi predstavlja istorijski značajan događaj, nezavisno od toga da li će proizvesti neposrednu institucionalnu transformaciju. Njegov najdublji domet leži u pomeranju granice mogućeg, odnosno u stvaranju kulturnog i psihološkog prostora u kome novi politički akteri postaju zamislivi, a politička budućnost prestaje da deluje unapred određeno – odnosno prevazilazi se dosadašnja podela na dvopartijski sistem.

Ovaj aspekt studentskog pokreta dobija dodatnu težinu u društvu koje je tokom prethodnih decenija prolazilo kroz snažne političke lomove, ali je istovremeno zadržalo relativno stabilan obrazac koncentracije političke moći. Upravo zato se značaj pokreta ne može meriti isključivo institucionalnim rezultatima, već pre svega kulturno-političkim efektom koji se ogleda u širenju prostora pluralizma. Čak i u slučaju da pokret ne dovede do neposredne promene vlasti, a po svemu sudeći to neće uspeti, sama činjenica da je otvorio mogućnost pojave novih političkih opcija već predstavlja strukturnu promenu političkog polja. U tom smislu njegov domet je pre istorijski, nego trenutno politički jer se ne oslanja na kratkoročni ishod.

Međutim, svaki protestni pokret koji nastaje iz moralnog impulsa neizbežno se suočava sa unutrašnjom protivrečnošću između simboličke snage i potrebe za političkom artikulacijom. Dok se nalazi u fazi čiste mobilizacije, odsustvo jasne ideologije, liderstva i programske konkretizacije može delovati kao prednost jer omogućava široku podršku različitih društvenih grupa. Ali kako vreme prolazi, isti ti nedostaci postepeno postaju izvor sumnje. Javnost počinje da postavlja pitanja o stvarnim namerama, geopolitičkoj orijentaciji, mogućnosti preuzimanja institucionalne odgovornosti i sposobnosti da se moralna energija pretvori u održiv politički program. Upravo u tom prelazu između navodne moralne nevinosti i političke konkretnosti nalazi se najosetljivija tačka u životu svakog društvenog pokreta jer upravo tu počinje postepena erozija početnog moralnog kapitala.

Ta erozija ne mora značiti da je nužno posledica pogrešnih odluka aktera, mada ih je bilo prilično, već je to u velikoj meri prirodna posledica prolaska vremena. Vreme je neumitan pokazatelj vrednosti – ono što je sagrađeno na dobrim temeljima to traje. Emocionalna mobilizacija, ma koliko snažna bila, ne može se beskonačno održavati bez vidljivih rezultata. Kada očekivanja građana prevaziđu realne mogućnosti pokreta, javlja se postepeno hlađenje koje se najpre ispoljava kao sumnja, zatim kao zamor, a na kraju kao ravnodušnost. Upravo ravnodušnost predstavlja najopasniju fazu u životu svakog pokreta jer za razliku od otvorenog poraza ili represije, ona ne proizvodi novu mobilizaciju. Pokret koji prestane da izaziva emociju prestaje da bude istorijski subjekt i postaje tek jedan od aktera u uobičajenoj političkoj dinamici. Zamor je u ovom momentu gotovo fizički opipljiv.

Možemo slobodno reći da se jedan od najvidljivijih dometa studentskih protesta nije ogledao u neposrednoj političkoj transformaciji, već u produbljivanju društvene nestabilnosti, pojačanoj polarizaciji javnog prostora i eroziji ugleda ključnih nacionalnih institucija, počev od državnih struktura pa sve do Srpske pravoslavne crkve kao najstarije institucionalne tačke srpskog identitetskog kontinuiteta. Međutim, taj proces urušavanja nije doveden do kraja, već je upravo svojom nedovršenošću proizveo suprotan efekat u delu stanovništva koje ne izjednačava vlast sa državom, niti poistovećuje aktuelnu političku garnituru sa trajnim nacionalnim institucijama. Umesto potpune delegitimizacije sistema, došlo je do reaktivne mobilizacije odbrambenog tipa, pri čemu je deo građana proteste i sam studentski pokret počeo da doživljava kao faktor spoljnog uticaja usmeren na slabljenje Srbije, čak i ako takva namera možda nije nužno postojala unutar samog pokreta. Tako se paradoksalno pokazalo da je destabilizacioni potencijal protesta istovremeno generisao i nove oblike društvenog otpora prema njima, pretvarajući inicijalni simbolički uspeh u izvor dodatne podele koja je, u konačnom ishodu, ograničila njihov politički domet.

Istovremeno sa ovim procesom odvija se konsolidacija vladajuće koalicije, što na prvi pogled deluje kao suprotan trend društvenoj mobilizaciji, ali u stvarnosti predstavlja paralelnu dinamiku karakterističnu za polukonsolidovane političke sisteme. Stabilizacija vlasti može biti postignuta relativno brzo kroz kontrolu institucija, disciplinu unutar političke strukture, upravljanje medijskim narativom i sposobnošću da se politički tempo određuje nezavisno od pritiska stare ili nove opozicije i protesta. Međutim, takva stabilizacija ne znači nužno i društvenu stabilizaciju. Društvena stabilnost podrazumeva pad polarizacije, povratak institucionalnog poverenja i osećaj predvidivosti unutar ekonomskog i političkog sistema, što su zapravo procesi koji se odvijaju mnogo sporije.

Ipak, posredna veza između stabilizacije vlasti i stabilizacije društva postoji. Konsolidovana vlast preuzima inicijativu, nameće okvir javne rasprave i postepeno smanjuje intenzitet konflikta, ne zato što su podele rešene, već zato što se očekivanje brze promene zamenjuje postepenim zamorom. Upravo u tom trenutku počinje prelazak iz faze visoke političke emocije u fazu društvene iscrpljenosti što predstavlja jedan od najpouzdanijih signala ulaska u period relativne stabilizacije.

Zamor društva od političkih podela ne znači nužno podršku postojećem poretku, već pre svega gubitak vere u mogućnost nagle revolucionarne transformacije. Kada politika prestane da bude centralna tema svakodnevnog života, kada se javna pažnja vrati egzistencijalnim i ličnim pitanjima, dolazi do pada afektivne politizacije, a taj proces se u savremenom trenutku može uočiti i na empirijskom nivou, naročito kroz dinamiku društvenih mreža. Naglo opadanje interesovanja za proteste, studentske akcije i prateće političke sadržaje, uz istovremeni povratak korisnika na ranije teme, zabavne formate, mimove i svakodnevne kulturne obrasce koji sve manje imaju neposredne veze sa političkom mobilizacijom, predstavlja jasan pokazatelj prelaska iz faze visoke emocionalne uključenosti u fazu društvenog zamora. Istorijski posmatrano, upravo ovaj oblik zamora često predstavlja uvod u dugotrajniju fazu relativne ravnoteže, čak i u odsustvu dubljih institucionalnih promena. Upravo tu se otkriva paradoks savremene Srbije: društvena stabilizacija ne nastaje rešavanjem konflikta, već njegovim postepenim gašenjem usled zamora.

U takvim okolnostima prirodno se nameće pitanje političkog ishoda procesa koji se odvijaju istovremeno na nivou mobilizacije i stabilizacije. Kada se posmatra kratkoročna perspektiva, najrealniji scenario jeste kontinuitet postojeće vlasti, ali taj kontinuitet ne proizlazi isključivo iz snage vladajuće strukture, već podjednako iz ograničenja alternativnih političkih aktera. Studentski pokret, iako simbolički snažan, ulazi u fazu u kojoj se moralna energija suočava sa potrebom institucionalne konkretizacije, dok se stara opozicija istovremeno suočava sa sopstvenim unutrašnjim podelama, ideološkom nejasnoćom i ograničenim mobilizacionim potencijalom. Ovaj dvostruki zastoj proizvodi specifičnu političku situaciju u kojoj stabilnost vlasti nije nužno odraz njene apsolutne dominacije, već pre posledica strukturne asimetrije unutar čitavog političkog polja. Dodatnu složenost unosi činjenica da ni unutar samog studentskog pokreta ne postoji puno jedinstvo, budući da ne postoji ni jedinstvena ideološka matrica koja bi mogla da integriše različite strategijske vizije. Jedan deo pokreta naklonjen je saradnji sa starom opozicijom i polazi od uverenja da je oslanjanje na postojeće političke strukture neophodno za institucionalizaciju protesta i izborni proboj. Drugi deo, nasuprot tome, staru opoziciju doživljava kao politički balast čije bi uključivanje ugrozilo autentičnost i mobilizacioni potencijal studentskog pokreta. Treća struja nastoji da zauzme posrednu poziciju, smatrajući da stara opozicija može biti korisna pre svega kao glasačka baza ili u infrastrukturnom smislu, ali da joj se ne sme dozvoliti da aktivno predvodi borbu protiv vlasti. Ovakva unutrašnja raznolikost, koja je u početnoj fazi mogla delovati kao izvor širine i otvorenosti, u kasnijoj fazi postaje faktor dodatne neizvesnosti i usporavanja političke artikulacije, čime posredno doprinosi održavanju postojećeg političkog stanja.

Ipak, istovremeno sa kratkoročnim kontinuitetom javlja se i dugoročna promena koja deluje manje upadljivo, ali ima potencijalno dublje posledice. Pojava studentskog pokreta, bez obzira na ograničene institucionalne rezultate, proširuje politički horizont i otvara mogućnost pojave novih aktera koji ne pripadaju postojećim partijskim strukturama. Upravo u tom procesu postepenog širenja pluralizma leži jedna od najvažnijih tekovina savremene društvene dinamike u Srbiji. Istorijsko iskustvo pokazuje da društveni pokreti često ne dovode do neposredne smene vlasti, ali dugoročno menjaju strukturu političkog polja, potencijalno stvarajući uslove za kasnije transformacije koje postaju vidljive tek u narednim generacijama.

Takva perspektiva dugog trajanja omogućava da se studentski pokret sagleda izvan uske logike uspeha i neuspeha. Njegov značaj ne leži isključivo u sposobnosti da proizvede institucionalnu promenu u kratkom roku ili bolje reći pometnju koju su napravili, već u činjenici da je pokazao da politička scena nije zatvoren sistem. Čak i ukoliko aktuelna generacija aktera ne uspe da pređe prag institucionalne moći, sama promena percepcije političke mogućnosti daje nadu novim generacijama, mada nada poslednja umire i nije nužno da se ikad realizuje. Ipak, na taj način se otvara prostor za nove oblike političkog organizovanja koji mogu nastati tek nakon što se trenutni ciklus mobilizacije i zamora okonča.

Istovremeno, proces stabilizacije društva ne može se razumeti bez šireg geopolitičkog okvira u kome se Srbija nalazi. Regionalni odnosi, pritisci koji dolaze kroz institucionalne mehanizme evropskih integracija i složena pozicija Srbije između različitih globalnih centara moći stvaraju dodatni sloj političke osetljivosti. U takvom okruženju unutrašnje društvene podele ne deluju samo kao unutrašnji politički problem, već i kao potencijalna tačka spoljnog uticaja. Upravo zato pitanje stabilnosti u Srbiji dobija značenje koje prevazilazi uobičajene unutrašnje političke okvire.

Osećaj opreza prema mogućem spoljnom mešanju nije isključivo proizvod savremenih političkih narativa, već ima duboko istorijsko utemeljenje. Kolektivno sećanje na period Drugog svetskog rata, u kome su u uslovima unutrašnjeg srpskog građanskog sukoba počinjeni masovni zločini, etnička čišćenja i genocid nad Srbima u regionu pa i u Srbiji, nastavlja da deluje kao trajna politička i psihološka matrica. Iako dosadašnji savremeni međunarodni poredak nije omogućavao ponavljanje identičnog istorijskog scenarija, samo postojanje tog sećanja oblikuje percepciju rizika i pojačava težnju ka očuvanju unutrašnje stabilnosti. Međutim, nakon rata u Ukrajini i globalne polarizacije, ni scenario iz Drugog svetstkog rata više nije isključen, pogotovo što je još uvek sveže sećanje na ratove devedesetih i masovno proterivanje Srba sa svojih ognjišta. Upravo zato se društvena stabilizacija, čak i kada nastaje iz zamora, može tumačiti i kao mehanizam prevencije dubljih konflikata, ali i realna bojazan od genocidnih scenarija iz prošlosti.

U tom kontekstu postepeno smanjenje političke tenzije dobija dvostruko značenje. Sa jedne strane, ono može ukazivati na slabljenje mobilizacionog potencijala društvenih pokreta i učvršćivanje postojećih odnosa moći. Sa druge strane, isto to smanjenje tenzije može predstavljati uslov za dugoročnu društvenu konsolidaciju koja omogućava postepene, a ne nagle političke promene. Istorija političkih sistema pokazuje da stabilnost koja proizlazi iz zamora često prethodi fazama evolutivne transformacije jer tek u uslovima snižene polarizacije postaje moguće stvaranje novih institucionalnih rešenja.

Stoga se savremena Srbija može posmatrati kao prostor u kojem istovremeno deluju suprotstavljeni procesi kratkoročne političke stabilizacije i dugoročnog širenja pluralizma. Ovaj prividni paradoks nije izuzetak, već karakteristična osobina društava koja se nalaze u međufazi između zatvorenog i otvorenijeg političkog sistema. Upravo u takvim međufazama najveće promene nastaju neprimetno, kroz postepeno preoblikovanje političke kulture, a ne kroz nepotrebne i štetne dramatične institucionalne lomove.

Na taj način postaje jasno da se ključna linija podele u savremenoj Srbiji ne nalazi isključivo između vlasti i opozicije, već između mobilizacije i zamora kao dubljih socijalnih stanja. Politički akteri deluju unutar te šire dinamike koja često određuje ishode nezavisno od njihovih neposrednih strategija. Upravo zato razumevanje sadašnjeg trenutka zahteva napuštanje pojednostavljenih narativa o pobedi i porazu i usmeravanje pažnje na sporije, ali trajnije procese koji oblikuju društvenu budućnost. Na žalost studentskog pokreta, ovaj proces je vlast uočila ranije i preciznije od samih nosilaca protesta, te je svoje političko delovanje postepeno usmeravala upravo duž linije društvenog zamora i pada afektivne politizacije, dok su studenti u značajnoj meri ostali zarobljeni u istorijskom iskustvu devedesetih godina, kada je energija pobune protiv vlasti bila znatno intenzivnija, a očekivanje nagle promene delovalo realističnije. Prepoznavši promenu društvene klime, vlast je uspela da proces koji je u početku delovao kao pretnja postepeno preokrene u svoju korist, ne kroz potpuno suzbijanje mobilizacije, već kroz njeno vremensko iscrpljivanje i preusmeravanje u fazu opšteg zamora. Iz te perspektive postaje izvesno da će transformacija političkog spektra u Srbiji zaista nastupiti, ali da će aktuelna vlast i dalje zadržati ključnu ulogu u tom procesu, ne zato što poseduje apsolutnu moć, kako joj oponenti često pripisuju, već pre svega zato što pokazuje sposobnost da blagovremeno prepozna dublje društvene tokove i da svoju strategiju prilagodi ritmu tih promena.

Ukoliko se pažnja usmeri ka pojmu stabilizacije društva kao centralnoj tački savremene srpske političke dinamike, postaje neophodno razlikovati više nivoa na kojima se ta stabilizacija može odvijati. Stabilizacija nikada nije jednodimenzionalan proces niti se može svesti isključivo na institucionalnu čvrstinu vlasti ili na smanjenje vidljivih političkih konflikata. Ona podrazumeva dublju transformaciju društvene energije, odnosno prelazak iz stanja intenzivne mobilizacije u stanje snižene napetosti u kome se politički život vraća u okvire predvidivog ritma. Upravo taj prelaz, koji se često pogrešno tumači kao prosta pobeda jedne strane, u suštini predstavlja složen socijalni mehanizam samoregulacije društva koje nastoji da izbegne dugotrajnu nestabilnost.

U savremenim političkim sistemima stabilizacija društva najčešće ne nastaje kroz konačno rešenje sukoba, već kroz njegovo postepeno iscrpljivanje. Energija protesta, kao i energija političke konfrontacije uopšte, ima prirodna ograničenja trajanja. Kada se ta energija ne pretvori u institucionalnu promenu u relativno kratkom vremenskom periodu, dolazi do postepenog zamora koji se najpre ispoljava na nivou javne pažnje, zatim na nivou masovnosti političkog učešća, a na kraju i na nivou emocionalne identifikacije sa političkim ciljevima. Ovaj proces nije specifičan samo za Srbiju, već predstavlja opšti obrazac poznat u političkoj sociologiji društvenih pokreta. Ipak, u srpskom kontekstu on dobija dodatnu težinu usled istorijskog iskustva dugotrajnih kriza koje su u prošlosti često dovodile do dramatičnih i nasilnih preokreta.

Stabilizacija društva u Srbiji stoga ima i snažnu psihološku komponentu. Ona nije samo posledica političke strategije, već i izraz kolektivne potrebe za predahom nakon perioda povišene napetosti. Društva koja su više puta prolazila kroz duboke lomove razvijaju posebnu osetljivost prema mogućnosti nove nestabilnosti. Upravo zato zamor od političkih podela ne mora nužno značiti apatiju u negativnom smislu, već može predstavljati i oblik samozaštitnog mehanizma kojim društvo nastoji da očuva minimum unutrašnje ravnoteže.

U tom okviru stabilizacija vlasti deluje kao jedan od faktora koji posredno utiče na stabilizaciju društva, ali ne zato što sama po sebi rešava duboke socijalne protivrečnosti, već zato što smanjuje neizvesnost. Politička predvidivost, čak i kada nije praćena visokim stepenom demokratske konkurencije, može delovati kao faktor smirivanja u društvima koja su osetljiva na rizik od konflikta. Istorijska iskustva pokazuju da u takvim uslovima građani često biraju stabilnost kao manje rizičnu opciju u odnosu na neizvesnu promenu, naročito kada alternativni politički akteri ne uspevaju da ponude uverljivu viziju budućnosti.

Međutim, stabilizacija koja proizlazi iz zamora ne može se smatrati konačnom niti trajnom. Ona predstavlja pre privremeno stanje ravnoteže koje omogućava društvu da se postepeno reorganizuje. Upravo u takvim periodima snižene napetosti često nastaju najdublje, ali i najmanje vidljive promene. Politička kultura se preoblikuje, nove generacije stiču iskustvo kolektivnog delovanja, a granice prihvatljivog političkog ponašanja se polako pomeraju. Zbog toga stabilizacija ne treba da se tumači kao kraj političke dinamike, već kao njena tiha transformacija.

Posebno je važno uočiti da se u srpskom slučaju proces stabilizacije odvija paralelno sa širenjem potencijalnog političkog pluralizma. Iako studentski pokret možda neće ostvariti neposredni institucionalni proboj, sama činjenica da je otvorio prostor za nove aktere znači da stabilizacija ne vodi nužno ka zatvaranju političkog sistema. Naprotiv, moguće je da upravo period smanjene napetosti omogući postepeno pojavljivanje novih oblika političkog organizovanja koji ne bi bili mogući u uslovima intenzivne konfrontacije.

Ovaj paradoks, u kome stabilizacija i potencijalna transformacija deluju istovremeno, predstavlja jednu od ključnih karakteristika savremene Srbije. Društvo se ne kreće linearno ni ka dubljoj demokratizaciji ni ka potpunom zatvaranju, već se nalazi u međufazi u kojoj su oba ishoda i dalje moguća. Upravo zato razumevanje stabilizacije zahteva napuštanje pojednostavljenih kategorija pobede i poraza i usmeravanje pažnje na dugoročne socijalne procese koji deluju ispod površine dnevne politike.

Istovremeno, geopolitički kontekst nastavlja da igra značajnu ulogu u oblikovanju unutrašnje stabilnosti. Srbija se nalazi u regionu u kome istorijska iskustva spoljnog mešanja i etničkih konflikata ostavljaju trajan trag u kolektivnoj svesti. Strah od moguće zloupotrebe unutrašnjih podela, ma koliko u savremenom trenutku bio delimično iracionalan, deluje kao faktor koji podstiče težnju ka unutrašnjem smirivanju. Taj strah nije neosnovan, već ima duboko istorijsko utemeljenje, što mu daje posebnu političku snagu čak i onda kada neposredna opasnost nije realna.

Svi ovi procesi zajedno ukazuju na to da se Srbija postepeno kreće ka fazi društvene konsolidacije obeležene zamorom od podela, snižena očekivanja naglih promena i rastućom potrebom za predvidivošću. Ova konsolidacija nije trijumfalna niti dramatična, već tiha i postepena, što je upravo čini istorijski značajnom.

Savremena Srbija se nalazi u prelaznoj etapi u kojoj se istovremeno iscrpljuje jedan ciklus mobilizacije i priprema teren za buduće oblike političke transformacije. Vlast ostaje stabilna, a od njene umešnosti zavisi da li će to biti u kratkom ili dužem roku, studentski pokret ostaje značajan kao fenomen koji je, uprkos velikoj energiji, brojnim akcijama, upornosti i gotovo jednogodišnjem kontinuitetu aktivizma, uspeo da potroši ogroman društveni i moralni potencijal uz relativno ograničene konkretne promene, ali je istovremeno pokazao da poseduje kapacitet da društvo dovede do stanja političkog bezizlaza i duboke destabilizacije, društvo ulazi u fazu zamora od konflikta, a politički pluralizam se širi sporo i neprimetno. Upravo u tom spoju stabilnosti i potencijalne promene leži osnovna karakteristika istorijskog trenutka kroz koji Srbija prolazi, što ovaj period čini manje spektakularnim, ali možda dugoročno značajnijim od mnogih dramatičnijih epoha u njenoj prošlosti.

Sva nastojanja da se savremeni politički procesi u Srbiji obuhvate unutar konačnih analitičkih formula moraju se suočiti sa jednom temeljnom činjenicom koja prevazilazi i političku sociologiju i strateške studije, a to je suštinska nepredvidivost istorijskog toka. Bez obzira na dostignuća moderne nauke, na razvijene metode političkog inženjeringa, na postojanje sistematizovanih modela upravljanja krizama i čak na pojavu mehanizama kao što su obojene revolucije, koje su u pojedinim istorijskim periodima delovale kao gotovo reproduktivni obrazac promene vlasti, istorijska stvarnost se uvek iznova pokazuje složenijom od svakog unapred konstruisanog scenarija. Razlog tome leži u činjenici da istorijski proces nikada ne određuje jedan faktor, već preplitanje bezbrojnih društvenih, političkih, ekonomskih, kulturnih i psiholoških uticaja čija uzajamna interakcija proizvodi ishode koji su delimično predvidivi, ali nikada u potpunosti izvesni.

Upravo taj odnos između mogućnosti analitičkog predviđanja i granica stvarne kontrole postaje vidljiv u savremenom srpskom iskustvu. Društvena mobilizacija nije dovela do neposrednog preokreta, ali nije ni nestala bez traga; stabilizacija vlasti nije proizvela konačnu političku zatvorenost, ali jeste dovela do smanjenja tenzija; zamor od podela nije označio kraj političke dinamike, već njenu tišu transformaciju. Svaki od ovih procesa mogao se delimično naslutiti, ali njihovo stvarno preplitanje nije moglo biti unapred u potpunosti određeno. Upravo u tome se ogleda suština istorijskog kretanja, koje istovremeno sledi određene zakonomernosti i neprestano ih izmiče konačnoj racionalnoj kontroli.

Srbija se stoga u ovom trenutku ne može razumeti ni kao prostor završene stabilizacije ni kao mesto neizbežne transformacije, već kao društvo u kome se različiti istorijski tokovi ukrštaju bez konačnog ishoda. Ta činjenica ne predstavlja znak slabosti analitičkog mišljenja, već potvrdu da istorija ostaje otvoren proces u kome nijedan mehanizam, ma koliko razvijen bio, ne može u potpunosti zameniti složenost stvarnosti. Upravo zato najdublji uvid koji proizlazi iz savremenog srpskog iskustva nije u predviđanju ishoda, već u razumevanju da se istorijska kretanja uvek odvijaju na granici između nužnosti i slučajnosti, između strukture i slobode, između onoga što je moguće izračunati i onoga što ostaje nepredvidivo. U tom prostoru neizvesnosti, koji nije slabost već suštinska osobina istorije, otvara se i horizont budućnosti Srbije kao istorijske zajednice koja je još od vremena Nemanjića građena istovremeno po vertikali i po horizontali, te se njena sudbina uvek ogledala u stepenu saglasja ili disharmonije između te dve ravni – vertikale koja utemeljuje tradicionalne duhovne i kulturne vrednosti srpskog naroda i horizontale koja odražava promenljive geopolitičke okolnosti u kojima se taj narod istorijski kretao.
 

Željko Injac