(FOTO) GRAĐEVINA U KOJOJ SE SPAJA ISTORIJA I ARHITEKTURA Dvorac Eđšeg, gradsko zdanje koje se izdiglo iz zaborava OD STRELJAČKE DRUŽINE DO KULTURNE STANICE
Na prelomu vekova, kada se Novi Sad, u gospodskom maniru, polako širio, na njegovom tadašnjem obodu počelo je da niče zdanje koje će Novosađani ali i ostali gosti našeg grada zvati i danas, više od veka kasnije - Eđšeg, a ako ne znaju mađarski jezik veliki broj ni ne zna šta taj pojam označava.
Sagrađen je 1890. godine, u čast stogodišnjice postojanja Streljačkog društva, jednog od prvih građanskih udruženja u gradu. Projektant ovog reprezentativnog zdanja bio je arhitekta Đerđ Molnar, čovek koji je ostavio dubok trag u urbanom razvoju Novog Sada u drugoj polovini XIX veka.
Eđšeg (Egység) na mađarskom znači „jedinstvo“. To je ime pod kojim će ga Novosađani kasnije znati kao dvorac Eđšeg, građevinu koja i danas predstavlja spoj građanskog duha, arhitektonske otmenosti i kulturnog kontinuiteta.
Molnar, rođen 1829. u Budimpešti, u grad na Dunavu stiže nakon razornog bombardovanja 1849. godine, u vreme kada Novi Sad počinje da se iznova gradi. Kao jedan od pionira arhitekture tog doba, projektovao je više javnih i privatnih zgrada — škole, bolnice i kuće uglednih građana. Dvorac Eđšeg, međutim, ostao je njegov najpoznatiji potpis u gradu.
Arhitektonski biser eklekticizma
Molnar je zdanje oblikovao u eklektičkom stilu, koji spaja elemente klasicizma, baroka i renesanse. Glavno obeležje predstavlja centralni ulazni toranj, sa obe strane praćen simetričnim fasadama u kojima se ponavljaju po tri zastakljena luka. Prostorije pri bokovima pravougaone su osnove, a fasadu krase pilastri s korintskim kapitelima, koji daju objektu monumentalan i svečan izgled.
Unutrašnjost dvorca je raskošna, ali ne i preterana: glavna sala, namenjena balovima i svečanostima, oslikana je scenama iz seoskog života i lova, sa floralnim i geometrijskim motivima koji svedoče o ukusu i zanatskoj veštini tog vremena. Svetao i prostran hodnik vodi ka dekorativnom plafonu koji i danas izaziva divljenje posetilaca.
Nije čudo što su upravo u ovoj sali mnogi Novosađani napravili svoje prve plesne korake, što su u njoj održavane izložbe i kulturni događaji, a da su na njenim sportskim terenima kasnije igrane košarkaške utakmice.
Od zaborava do ponovnog sjaja
Posle Drugog svetskog rata, sudbina Eđšega nije bila nimalo svetla. Zgrada je zapuštena, prepuštena vremenu i ravnodušnosti, i tokom decenija polako je tonula u zaborav. Do kraja 20. veka dvorac je bio gotovo ruiniran - senka svoje nekadašnje lepote.
Promena je stigla 2000. godine, kada je prvi put obnovljen krov, kako bi se sprečilo urušavanje unutrašnjosti. Grad Novi Sad je 2007. godine zvanično stavio objekat pod zaštitu države kao spomenik kulture, a u periodu od septembra 2010. do juna 2012. godine sprovedena je temeljna rekonstrukcija.
Radovi su obuhvatili i uvođenje geotermalnih sondi u dvorištu - prvi primer primene obnovljivih izvora energije u objektu kulturno-istorijskog značaja u gradu. Restauracija je okončana svečanim otvaranjem 15. septembra 2014. godine.
Eđšeg danas: kulturna stanica i živi svedok istorije
Danas je dvorac Eđšeg više od spomenika. On je Kulturna stanica Eđšeg, jedna od prvih i najaktivnijih gradskih kulturnih tačaka koju je u okviru programa „Novi Sad — Evropska prestonica kulture 2022” obnovila i oživela Fondacija „Novi Sad 2021”.
U prostorijama gde su nekada odjekivali zvuci valcera, danas se održavaju koncerti, izložbe, pozorišne predstave, radionice i susreti umetnika. Eđšeg je postao primer kako se kulturno nasleđe može ne samo sačuvati, već i uklopiti u savremeni život grada.
Trag koji ostaje
Dvorac Eđšeg nije samo zgrada - on je pripovest o Novom Sadu samom.
O gradu koji je, kao i ovaj dvorac, umeo da padne i ponovo se podigne.
O ljudima koji su u svakom veku nalazili način da sačuvaju svoje jedinstvo - baš onako kako je njegovo ime i najavilo pre više od 130 godina.
Projekat “Dvorci i velelepna zdanja Vojvodine – raskošni čuvari istorije“ realizuje Dnevnik Vojvodina press doo, a sufinansira Pokrajinski sekretarijat za kulturu, javno informisanje i odnose sa verskim zajednicama. Stavovi u podržanom projektu ne izražavaju nužno stavove organa koji je dodelio sredstva.