LEDENA TIŠINA KOJA NE BLEDI NI POSLE 84 GODINE Sećanje na pogrom – racija u Šajkaškoj i Novom Sadu tokom januara 1942. godine
Sećanje na žrtve zloglasne racije, koja se dogodila u januaru 1942. godine u okviru programa „Ledena tišina” u Novom Sadu počeće danas tematskom izložbom, centralni događaj, odnosno pomen stradalima biće u petak 23. januara, a program će trajati sve do ponedeljka 26. jaunara.
Racija te ledene zime 1942. godine nije bila prosta policijska potera, pretresanje mesta i traženje sumnjivih osoba, već masovno ubijanje nedužnih civila s ciljem izmene etničke strukture i sprovođenja antisemitske politike. Pokolj je počeo nešto ranije od planiranog na pravoslavni Božić, kada su slučajno mađarske patrole nabasale na grupu rodoljuba koji su se prozvali Partizanskim šajkaškim odredom. Realna snaga ovog odreda je bila 17 pušaka i 20 bombi zato i ne čudi da ih je okupatorska sila lako razbila.
Novosadske spomen-ploče
Info-tabla koja svedoči o ubistvu više stotina Novosađana i tragičnim događajima koji su se dogodili tokom pogroma u Novosadskoj raciji, u januaru 1942. godine, otkrivena je 2024.godine na Uspenskom groblju u Novom Sadu. Na nekoliko mesta u gradu se nalaze spomen i info-table o stradalima za vreme Novosadska racije 1942. godine. Na uglu Bulevara oslobođenja i Kralja Petra postavljena je spomen-ploča posvećena braći Jovandić i njihovoj majci Jelki, i posađeno je, simbolično, pet jablana i stablo jele. Info-tabla posvećena Novosađanima koji su tada stradali postavljena je na uglu Miletićeve i Grčkoškolske ulice, na kupalištu Štrand se nalazi ploča u znak sećena na sve nevino nastradale tokom pogroma, dok je u Ulici Sonje Marinković, u blizini vrtića postavljena ploča posvećena Jeleni Kon, koja je takoće stradala, a koja je bila veliki humanista, zahvaljujući kojoj je nastala najznačajnija ekumenska humanitarna organizacija u Novom Sadu „Kora hleba i dečje obdanište”, osnovana 1925. godine sa ciljem zbrinjavanja ugrožene dece i majki.
Ali tog dana počeo je i surovi pokolj mirnih civila u Žablju i Čurugu, koji će se dalje širiti ka Titelu, Vilovu, Šajkašu, Đurđevu, Mošorinu, Gospođincima, Gardinovcima, Novom Sadu, Bečeju i Srbobranu, dok će kroz krug stradanja proći i Jevreji iz Temerina.
Bez ikakvog realnog povoda, stanovništvo srpskog, jevrejskog i romskog porekla gotovo čitav mesec je bilo stavljeno van zakona i prepušteno na milost i nemilost mađarske okupatorske vojske. Ovaj pokolj se savršeno uklapao u sistem nacionalne neravnopravnosti koji je uspostavio Hortijev režim još od momenta početka okupacije u aprilu 1941. godine.
Program od danas do 26. januara
Program sećanja na žrtve pogroma 1942. godine počeće danas u 13 časova otvaranjem dokumentarne izložbe „Oni i sada drže čas – nastavnici i škole u vihoru Pogroma 1942. godine“ u Arhivu Vojvodine. Dokumentarna izložba „Ikona na ledu – priča o Pavlu Pavloviću“ biće otvorena u četvrtak 22. januara, u 12 časova u Likovnom salonu Kulturnog centra Novog Sada, dok će izložba ikona Svetih mučenika bačkih Škole ikonopisa ONB iz Žablja „Živi spomenici“ biti otvorena u isto vreme na Tribini mladih. Centralni događaj, pomen stradalima u pogromu 1942. godine počeće u petak, 23. januara u podne, na platou ispred skulpture „Porodica“ na Keju žrtava Racije. Izložba „Bački mučenici“ – stradanje u Drugom svetskom ratu, biće otvorena u subotu 24. januara u 17 časova u KS „Barka“, a ovogodišnje obeležavanje racije zatvoriće Gordana Todorić predavanjem „Prosveta kroz vreme” u ponedeljak u 19 časova u Likovnom salonu KCNS.
Smrt je zakucala i na vrata Novog Sada. U tri dana, od 21. do 23. januara, ubijeno je više od 1.300 Srba, Jevreja i Roma u Srpskoj Atini.
Novosađani su ubijani po čitavom gradu, a mesta masovnog stradanja su bila kasarna u Ulici Vojvode Bojovića, Miletićeva ulica, Beogradski kej, Uspensko groblje, igrališta NAK-a i Štrand.