IZ PEPELA PONOVO ZASIJAO ČAKOVSKI IKONOSTAS Konzervatori vratili sjaj spomeniku srpskog baroka

Čak i štura vest iz aprila 2004. da je u rumunskom delu Banata, u Čakovu, rodnom mestu Dositeja Obradovića, izbio požar u Crkvi Uspenja Presvete Bogorodice upućivala je na teško postradanje unutrašnjosti ovog hrama koji predstavlja istorijski spomenik najviše kategorije. 

„Požar je izazvan kratkim spojem u crkvi. Intervencijom vatrogasaca sprečena je dalja šteta. Oltar je uništen, a uništena je i skoro polovina ikonostasa. Izgorelo je i mnogo vrednih slika. Sve oko ikonostasa je izgorelo, osim krsta i stolnjaka na oltaru, koji su čudom izbegli vatrenu stihiju“... 

Zahvaljujući predanom angažmanu konzervatora i restauratora Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture, deo onog što je tada, pre više od dve decenije, otišlo u dim, sada je obnovljeno i danas će biti javnosti predstavljeno u Nacionalnom muzeju umetnosti u Temišvaru, na izložbi nazvanoj „Iskre sjaja iz pepela“. 

Srpska pravoslavna crkva u Čakovu izgrađena je 1768. godine. Reč je o jednobrodnoj građevini sa sfernim svodovima i polukružnom oltarskom apsidom na istoku te tornjem zvonika na zapadu prizidanim 1892, dok su tri sadašnja zvona izlivena 1935. godine. Kapa samog crkvenog tornja je bogato barokno izvijena i ukrašena, a i ceo probrani fasadni ukras pripada baroknom stilskom repertoaru. 

Arhive i alati 21. veka

Dokumentacija ikonopisa je dovoljna za vrednovanje i shvatanje, ali je na sadašnjem nivou poznatih informacija nedovoljna za apsolutno pouzdanu rekonstrukciju ikonopisa. Postoji nekoliko digitalnih snimaka totala i manjeg broja detalja koje je fotograf Stanko Kostić snimio samo nekoliko dana pre požara. Načinjen je i veći broj snimaka u crno- beloj tehnici izrađenih tokom dvadesetog veka. No, za izradu dobre podloge – predloška za rekonstrukciju, konzervatori će morati da koriste alate i tehnologiju XXI veka da ožive tradicionalnu baštinu.

Ikonostas predstavlja jedno od izuzetno vrednih ostvarenja srpske barokne crkvene umetnosti. Rezba ikonostasa izvrstan je rad, nažalost, još uvek nepoznatog duboresca – budući da dosadašnja istraživanja arhivske građe nisu dala rezultat – i nastala je između 1768. i 1771. godine, kada je ikone naslikao Dimitrije Popović. Zidovi i svodovi crkve su verovatno oslikani nedugo po izgradnji, a sadašnje zidno i svodno slikarstvo monumentalnih scena Hristovog života i stradanja, uz nacionalni program posvećen Svetom Savi, rad je Stevana Aleksića iz 1902. godine. 

Kako u svom slovu u katalogu izložbe navodi istoričar umetnosti dr Dejan Radovanović, inače jedan od autora projekta obnove enterijera hrama, požar je nepovratno uništio između 35 i 40 odsto celine ikonostasa, dok je ozbiljno oštetio i ugrozio ostatak. 

Preživele ikone, naročito na južnoj strani, potamnele su, zaprljane od čađi i oštećene sredstvima za gašenje.. Sama crkvena građevina, koja je i ranije bila ugrožena zemljotresima, dotrajavanjem materijala i na kraju vatrom, sanirana je i obnovljena nedugo nakon požara. 

Međutim, ikonostas i zidno slikarstvo i dekoracija, ostali su bez tretmana i konzervatorske brige sve dok po pozivu njegovog preosveštenstva episkopa budimskog Lukijana, tadašnjeg administatora Eparhije temišvarske, konzervatori Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika nisu 2012. započeli istraživačko-ispitivačke radove.

U prvom redu je dokumentovano postojeće stanje, odnosno izrađena je obimna foto-dokumentacija i izvršeno tehničko snimanje ostataka ikonostasa. Tokom pregleda i klasifikacije materijala izvršeni su i neophodni hitni preventivni konzervatorski zahvati, kako bi se oštećeni i ugroženi materijal spasao od daljeg propadanja. 

Vršeno je i blago, minimalno invazivno čišćenje, radi detaljne dijagnostike stanja i omogućavanja efikasnog fiksiranja i preventivne zaštite ugroženih delova ikonopisa i rezbe. Istovremeno su uzeti i uzorci za fizičko-hemijske analize zbog utvrđivanja tehnologije, stepena oštećenja i izbora tehnoloških i tehničkih sredstava i postupaka pri predstojećim konzervatorsko-restauratorskim radovima.

Po završetku prve faze ispitivačko-istraživačkih radova, materijal je složen u crkvi i obližnjem pomoćnom objektu u porti. Uporedo s izradom foto i tehničke dokumentacije radilo se i na istraživanju dokumentacije, arhive i literature u vezi s crkvom u Čakovu, izvanrednom rezbom, kao i delom slikara Dimitrija Popovića.

„Zreo, formiran slikar u dobu od 33 godine, Popović u Čakovu pokazuje sve osobine svog stila, najpre solidnu tehniku slikanja naučenu u radionicama i zahvaljujući saradnji sa starijim majstorima Stefanom Teneckim i Dimitrijem Bačevićem”, navodi dr Dejan Radovanović. 

Iako je rumunska služba zaštite odobrila projekat konzervacije i restauracije ikonostasa još 2013, sami radovi su nastavljeni tek 2022. godine i u protekle tri godine rekonstruisane konstrukcija i oplata ikonostasne pregrade, izvršena je impregnacija i stolarska konsolidacija dela ikona i dveri, ponovo rezane izgorela podloga i okvir ikone „Kain ubija Avelja” i južna vratnica carskih dveri. 

Deo ikona je očišćen od prljavštine, oštećenja požarom i gašenjem. Kako navodi rukovodilac projekta slikar-konzervator Dragana Jelić, glavni problem u procesu čišćenja slikanog programa ogledao se u kompleksnosti i raznovrsnosti materijala koji je trebalo ukloniti, uključujući površinske depozite, oksidirani zaštitni lak i ostatke prethodnih konzervatorsko-restauratorskih intervencija. 

Delovi duboreza koji su uništeni u požaru ili izgubljeni napravljeni su od lipovog drveta po uzoru na original, tehnikom tradicionalnog ručnog rezanja za kojim su sledili pozlata i posrebrenje. Uporedo su vršene dodatne multuspektralne i  hemijsko-tehnološke analize kao i sondažna ispitivanja, radi detaljnog utvrđivanja originalnog izgleda ikonostasa i vrsta obrade površina. Tek, kako zaključuje i dr Radovanović, posao koji je još pred konzervatorima „jeste obiman, pun zamki i nepoznanica, ali je cilj pred njima dovoljno značajan i vredan”...           

Miroslav Stajić