(FOTO) TAJANSTVENI ČUVAR IZNAD TRGA SLOBODE Ko je „gvozdeni čovek“ koji već više od veka posmatra Novi Sad? OVO JE PRIČA O PALATI U CENTRU GRADA

Tamo, visoko iznad prolaznika, već više od jednog veka stoji neobičan „stanar“ - vitez u oklopu, poznat kao gvozdeni čovek. 

Po njemu je ime dobila jedna od najupečatljivijih secesijskih zgrada u gradu - palata „Gvozdeni čovek“.

Od groblja do reprezentativne zgrade

Prema podacima iz knjige Donke Stančić „Novi Sad od kuće do kuće“, na mestu današnje palate nekada se nalazilo rimokatoličko groblje. Kasnije je tu podignuta ugaona spratna kuća u vlasništvu Rimokatoličke crkvene opštine, koja je 1846. godine ustupljena novosadskom Magistratu. 

U prizemlju su bili smešteni zemljišno-knjižni odsek, pasoška služba i arhiva, dok su na spratu radile različite gradske službe.

Ta zgrada nije dugo potrajala. Tokom razaranja Novog Sada 1849. godine, u vreme bombardovanja sa Petrovaradinske tvrđave, kuća je izgorela i delimično se srušila. Posle obnove dobila je prepoznatljiv izgled sa lokalima u prizemlju i jednostavnom fasadom, a na njenom uglu nalazila se figura viteza, „gvozdenog čoveka“, po kome će kasnije i nova palata dobiti ime.

Secesijska palata sa početka 20. veka

Sadašnja palata podignuta je 1908–1909. godine kao reprezentativna stambeno-poslovna zgrada. Investitor je bila Rimokatolička crkvena opština, a prizemlje je od početka bilo namenjeno lokalima, dok su na spratovima bili prostrani stanovi.

Dugo se mislilo da je autor projekta graditelj Bela Peklo, ali je kasnije pronađen deo originalnog plana sa potpisom arhitekte Karolja Kovača iz Budimpešte, što se danas smatra najpouzdanijim dokazom njegovog autorstva. Ovaj arhitekta je u Novom Sadu ostavio trag i na monumentalnoj Vinklovoj palati u Ulici kralja Aleksandra.

Arhitektura koja ostavlja jak utisak

Palata „Gvozdeni čovek“ jedan je od lepših primera secesijske arhitekture u Novom Sadu. Njene fasade razigrane su brojnim dekorativnim elementima: erkerima koji izbijaju iz fasade u Njegoševoj ulici, pilastrima sa biljnim ornamentima, kao i nizom dekorativnih konzola i srcolikih ukrasa ispod krova.

Na zasečenom uglu zgrade nalaze se dva balkona postavljena jedan iznad drugog. Gornji je oslonjen na stubove i polukružnu nadgradnju, što stvara upečatljiv arhitektonski akcenat. Upravo iznad te vertikale, u posebnoj niši iznad krovnog venca, postavljena je figura viteza - gvozdenog čoveka, a iza nje se uzdiže visoka kupola koja zaokružuje celu kompoziciju fasade.

Skrivena lepota u unutrašnjosti

Ulaz u stambeni deo zgrade nalazi se u Njegoševoj ulici, kroz veliki ajnfort prolaz sa masivnim gvozdenim vratima ukrašenim secesijskim ornamentima. Prolaz vodi do stepeništa sa ogradom od livenog gvožđa i vitražima sa geometrijskim motivima.

Osnova palate ima oblik ćiriličnog slova Š, pa zgrada pokriva veliki deo ugaone parcele, dok je dvorište relativno malo i skriveno od pogleda.

Čuvar koji posmatra trg

Figura po kojoj je palata dobila ime predstavlja viteza u oklopu sa helebardom, srednjovekovnim oružjem nalik koplju. Interesantno je da ovaj ukras nije nastao sa sadašnjom palatom - on je prenet sa prethodne kuće koja je stajala na ovom mestu u 19. veku.

Kada je početkom 20. veka podignuta nova zgrada, arhitekta je odlučio da sačuva staru figuru i postavi je na vrh palate, kao svojevrsni podsetnik na prethodnu istoriju tog mesta.

Vremenom se oko ovog viteza pojavila i mala gradska legenda. Turistički vodiči ponekad kažu da je gvozdeni čovek čuvar novosadskog trga, koji već decenijama posmatra život grada - od vremena zaprežnih kola i pijaca do današnjih kafića i turista.

Sklad sa katedralom

Arhitekta je prilikom projektovanja zgrade vodio računa i o okruženju. 

Palata se nalazi u neposrednoj blizini Crkve imena Marijinog, pa su na drugom spratu postavljeni prozori sa gotičkim elementima koji se stilski nadovezuju na arhitekturu ove neogotičke crkve.

Jedan od simbola starog centra

Zajedno sa obližnjom zgradom nekadašnje Vojvođanske banke, palata „Gvozdeni čovek“ već više od jednog veka predstavlja jedan od najfotografisanijih motiva centra Novog Sada.

Koliko je bogata istorija ove palate, toliko je zanimljiva i priča iz njenog prizemlja, jer su tu decenijama i generacijama dolazili i prolazili brojni gosti. Naime, u prizemlju palate nalazila se Dornšteterova poslastičarnica, koja je 1945. nacionalizovana, pa promenila ima u „Moskva“. Ipak, istorijski događaji između Jugoslavije i Sovjetskog Saveza uticali su da se to ime ne zadrži dugo, pa 1948. preimenovana u „Zagreb“ ali je ostala poslastičarnica. Šezdesetih godina prošlog veka na tom mestu zaživeo je mlečni restoran sa burekom, garniranim sendvičima i belom kafom. Događaji koji su usledili devedesetih odredili su i novo ime lokala, pa se namesto „Zagreba“, uselila „Atina“. Vremenom se menjao koncept i sadržaj, ali je kroz palatu „Gvozdeni čovek“ prošlo mnogo ljudi, i generacija koji su u tom lokalu uživali dok je iznad njih stražario neumorni oklopnik. 

A ako sledeći put budete prolazili Trgom slobode, vredi podići pogled. Možda ćete na trenutak sresti pogled viteza koji već više od jednog veka tiho „čuva“ grad.

Projekat “Dvorci i velelepna zdanja Vojvodine – raskošni čuvari istorije“ realizuje Dnevnik Vojvodina press doo, a sufinansira Pokrajinski sekretarijat za kulturu, javno informisanje i odnose sa verskim zajednicama. Stavovi u podržanom projektu ne izražavaju nužno stavove organa koji je dodelio sredstva.