BILA JE PRVA ŽENA MEĐU POČASNIM ČLANOVIMA SRPSKOG UČENOG DRUŠTVA Slikarka Katarina Ivanović rušila je tabue svog vremena
U istoriji srpske umetnosti i kulture 19. veka Katarina Ivanović predstavlja osobenu pojavu. Po mnogo čemu je bila i ostala prva!
Među prvim je ženama koje su se afirmisale u srpskoj kulturnoj javnosti zahvaljujući svom profesionalnom radu, tako da je u kolektivnu nacionalnu svest uvedena kao prva srpska (akademski školovana) slikarka, i kao prva žena član Srpskog učenog društva (današnje SANU).
Ona je junakinja novog doba, koja je svojim delovanjem aktivno učestvovala u stvaranju novih sistema vrednosti i prokrčila put potonjim umetnicama. Delovala je u vreme kada je posao umetnika još uvek smatran muškim zanimanjem.
Od devojaka se očekivalo da nauče da šiju i vezu, da lepo pišu i crtaju, a od onih ambicioznijih i talentovanijih da privatno uče slikanje portreta i mrtvih priroda. Uprkos tome neke umetnice su pronašle načine da stvore značajna dela i ostave trag u umetnosti. Primer je Katarina Ivanović.
Pojavila se na likovnoj sceni u godinama kada su srednjoevropskom kulturom dominirali romantičarski zanosi i bidermajerski pogled na svet. Revolucija 1848. dovela je do nove političke i društvene stvarnosti i značajno je uticala na promenu pogleda na umetnost.
Radeći u složenom društvenom kontekstu, Katarina je stvorila jedinstveni slikarski opus, koji karakteriše tematska složenost (autoportreti, portreti, moralizatorske i orijentalističke teme, mrtve prirode, istorijsko i religiozno slikarstvo). Poznata slikarska ostvarenja Ivanovićeve pokazuju visoku obrazovanost, široka interesovanja i upućenost u aktuelne umetničke tokove svoga doba. Njen slikarski opus nije obiman, poznato je ukupno 48 dela od čega je 38 slika sačuvano.
Prva je od svih srpskih umetnika učestvovala na Svetskim izložbama
Rođena 15. aprila 1811. u Vesprimu, jednom od najstarijih gradova u Mađarskoj, u dobrostojećoj srpskoj građanskoj porodici, od oca Lazara, trgovca iz Vesprima, i majke Marije, rodom iz obližnjeg Stonog Beograda (Sekešfehervara – na mađarskom „beli zamak sa prestolom“), kao šesto dete.
Porodica se najverovatnije već naredne 1812. godine preselila u Stoni Beograd, gde je Katarina provela detinjstvo i ranu mladost, i u koji se kasnije vratila i završila život, tako da je Sekešfehervar važna tačka njenog identiteta. Kao i u Vesprimu, i ovde je srpska zajednica bila malobrojna, ali dovoljno organizovana sa očuva verski i nacionalni identitet.
U tom srednjoevropskom, multietničkom okruženju Katarina je stekla osnovno obrazovanje i pokazala interesovanje i dar za slikarstvo, i dobila prve crtačke poduke od jednog nepoznatog putujućeg učitelja. Umetničko obrazovanje nastavila je u Pešti gde se upisala u privatnu slikarsku školu Jožefa Peškija (1831–1835).
U toj sredini izgradila je svest o sebi kao umetnici što je u to vreme bilo novina i u širim evropskim okvirima i zasnivala se na ideji o autonomiji umetnosti koju je formulisala i promovisala estetika kao nova filozofska disciplina. Uz učenje slikarske veštine, njenom sazrevanju je Pešta doprinela na još jedan način. Ona se u ovoj sredini upoznaje sa srpskim nacionalnim idejama, što je u punoj meri uticalo na dalji put njenog kako ličnog tako i umetničkog formiranja.
Zahvaljujući posredovanju Georgija Stankovića, uglednog trgovca i jednog od osnivača Matice srpske, koji joj je pružio finansijsku pomoć za početak školovanja, ulazi u peštanski krug srpskih nacionalnih delatnika i kulturne elite koja je upravo u Pešti imala svoje najsnažnije uporište u prvoj polovini 19. veka.
Tu se upoznaje sa Teodorom Pavlovićem, njenim prvim biografom, koji će odigrati važnu ulogu i u daljem uobličavanju njenog shvatanja odnosa umetnosti i nacionalnog identiteta. Pretpostavlja se da je upravo Pavlović uveo mladu slikarku u krug grofice Čaki, poznate mađarske dobrotvorke, uz čiju je materijalnu podršku krenula na dalje studije u Beču na likovnoj akademiji, na kojoj je pohađala Odeljenje za devojke (1835–1839).
Iako su u to vreme žene, ukoliko su se upisale na Akademiju, studirale u zasebnim klasama, mogle su da izlažu na izložbama Akademije. Tako je tokom 1837. na godišnjoj izložbi u bečkoj Akademiji izložila Autoportret nastao u Beču 1836, koji se ubraja u antologijska dela srpskog slikarstva. On svedoči da je sa izuzetnim uspehom savladala veštinu slikanja bidermajerskih portreta.
Uspeh Autoportreta doprineo je izuzetno pozitivnoj recepciji Ivanovićeve u srpskoj javnosti, pa je rad litografski reprodukovan iste godine na naslovnoj strani Serbskog narodnog lista čime je javno istaknut kao jedno od važnih umetničkih dela u srpskoj kulturi. Uz sliku i biografiju objavljena je i pesma Sime Milutinovića Sarajlije posvećena Katarini Trojesestarstvo.
Dolazak u Beč i boravak u austrijskoj prestonici još više je učvrstio srpsko nacionalno opredeljenje Katarine Ivanović. Stupila je u kontakt sa srpskim studentima koji su se ovde školovali, a kretala se i u krugu srpske kulturne elite okupljene oko Vuka St. Karadžića.
Po završetku školovanja u Beču, u želji za daljim slikarskim usavršavanjem krenula je na putovanja (1842–1844) po Italiji, verovatno i Holandiji, a bila je i prvi minhenski putnik. U prestonici Bavarske, koji je upravo sredinom 19. veka postajao važan umetnički centar, provela je skoro dve pune godine, od početka 1844. do kraja 1845, gde se usavršavala na Akademiji, koja je u to vreme postala sve poznatija po istorijskom slikarstvu.
Zaveštanje slika Narodnom muzeju
Ponovno uvođenje Katarine Ivanović u nacionalnu kolektivnu svest vezuje se za sedamdesete godine 19. veka, kada je Srpsko učeno društvo počelo da pokazuje sve više interesovanja za starine u Ugarskoj i njihovo smeštanje u muzej u centar naciona. U okviru tih interesovanja Društvu se obratio i dr Nikola Krstić, potpredsednik Državnog saveta koji je prilikom posete Stonom Beogradu 1872. upoznao Katarinu Ivanović. Predložio joj je da slike pokloni Narodnom muzeju, koji je tada funkcionisao u okvirima Srpskog učenog društva. Zahvaljujući Krstićevim nastojanjima i njegovim uspešnim razgovorima sa članovima SUD, s jedne, i Katarine, s druge strane, došlo je do jedinstvenog poklona – 1873. godine zaveštala je Narodnom muzeju nekoliko slika, a 1879. je još nekoliko radova poklonila, sve ukupno 24. Zaveštanje slika je između ostalog podstaklo predstavnike SUD da početkom 1876. predlože da u Društvo prvi put bude izabrana jedna žena, slikarka i dobrotvorka, Katarina Ivanović. Tako je na sednici Srpskog učenog društva održanoj 13. juna 1876, na predlog Gavrila Vitkovića, Milana Kujundžića Aberdara, Milana Đ. Milićevića i Mite Rakića, jednoglasno izabrana za počasnu članicu.
Minhen je napustila krajem 1845, i nakon kratkog odmora u Stonom Beogradu, odlučila je da pređe u Kneževinu Srbiju, u Beograd, gde je uglavnom slikala portrete beogradske društvene elite. Međutim, portretsko slikarstvo nije moglo da zadovolji njene umetničke ambicije koje su, pre svega, bile usmerene na izradu istorijskih kompozicija, kojima bi ona aktivno učestvovala u uobličavanju nacionalnog identiteta.
Evidentno je da je boravak u Beogradu iskoristila da metodom pravog savremenog slikara, prouči na licu mesta ambijent, što više likova, odeću ustanika i Osmanlija, te će Osvajanje Beograda ostati najpoznatija Katarinina istorijska kompozicija. Neposredno pred revolucionarne događaje, 1847, vratila se u Stoni Beograd gde ostaje da živi do smrti 1882.
U Stonom Beogradu se odvijao pozni i najmanje poznati period u životu i radu Katarine Ivanović, ali se sa sigurnošću može reći da je nastavila da slika, kontinuirano prati evropske umetničke tokove i učestvuje u likovnom životu Ugarske. Iz arhivskih izvora i novinskih napisa saznajemo da je učestvovala na Svetskoj izložbi u Parizu 1867, i na Svetskoj izložbi u Beču 1873.
Treba reći da je bila prva od srpskih umetnika koji su izlagali na svetskim izložbama, najznačajnijim kulturnim manifestacijama i globalnim društvenim događajima 19. veka.
Kao što je 1837. bila i prva Srpkinja čiji je rad bio istaknut javnosti, tako je i 1876. postala prva žena koja je dobila najveće društveno priznanje za umetnička dostignuća počasnim članstvom u Srpskom učenom društvu. Time je, uz zaveštanje slika srpskoj naciji, u potpunosti ugradila sebe u srpsku umetnost i kulturu.
Dr Snežana Mišić
