MARKO ČELEBONOVIĆ PONOVO PRED PUBLIKOM Galerija ULUS donosi slike iz kolekcije Damnjanović

Postavka, koja će trajati do 17. avgusta, publici donosi izbor dela jednog od najznačajnijih predstavnika srpskog slikarstva 20. veka, umetnika čija je životna priča podjednako neobična i uzbudljiva kao i njegov stvaralački put.

Marko Čelebonović rođen je 21. novembra 1902. u Beogradu, gde je završio osnovnu školu i deo gimnazije. Nakon izbijanja Prvog svetskog rata sa porodicom odlazi najpre u Solun, a zatim u Švajcarsku, gde završava srednju školu. Od 1919. do 1922. studira ekonomiju i pravo na Oksfordu i u Parizu. Iako je diplomirao pravo, njegovo istinsko interesovanje bilo je okrenuto umetnosti.

U Parizu upisuje vajarski odsek Akademije Grand Šomijer i usavršava se u ateljeu čuvenog francuskog vajara Antoana Burdela. Ubrzo, međutim, napušta skulpturu i opredeljuje se za slikarstvo, kome će ostati posvećen do kraja života. Od 1925. nastanjuje se u Sen Tropeu, tada još mirnom ribarskom mestu na jugu Francuske. Tamo pronalazi ambijent koji će snažno obeležiti njegovo slikarstvo: mediteransku svetlost, prigušene enterijere, mrtve prirode i ljudske figure u trenucima tišine i zamišljenosti. 

Prvi put samostalno izlaže 1926. godine u pariskoj Galeriji „Kampanj premijer“, dok je njegova prva samostalna izložba u Beogradu priređena 1937. godine u Umetničkom paviljonu „Cvijeta Zuzorić“. Pripadao je umetničkim grupama „Oblik“, „Dvanaestorica“ i „Samostalni“, koje su odigrale važnu ulogu u razvoju srpskog i jugoslovenskog modernizma. Njegova dela iz tridesetih godina danas se smatraju jednim od temelja srpskog međuratnog modernog slikarstva.

Pet Čelebonovićevih slika otkupio je Beljanski za svoju kolekciju

Čelebonović je pripadao širokoj generaciji srpskih umetnika koja se formirala u Parizu i koja je iskustva francuskog modernizma prenela u domaću umetnost. U tom krugu nalazili su se i umetnici poreklom iz Vojvodine ili snažno povezani sa njenim kulturnim prostorom — Sava Šumanović, Milan Konjović, Zora Petrović, Ivan Radović i Ivan Tabaković. 

Dok su Šumanović i Konjović posle pariskih godina nastavili da razvijaju izrazito lične poetike u Šidu i Somboru, Čelebonović se dublje integrisao u francusku sredinu, ali je ostao trajno vezan za jugoslovensku i srpsku umetničku scenu. Njih je povezivalo ne samo parisko iskustvo nego i nastojanje da se savremeni evropski jezik poveže sa ličnim temperamentom i domaćim kulturnim nasleđem.

Posebno mesto u Čelebonovićevim vezama sa Vojvodinom pripada diplomati i kolekcionaru Pavlu Beljanskom. On je za svoju kolekciju otkupio pet Čelebonovićevih slika nastalih između 1930. i 1935. godine: „Devojka u plavim pantalonama“, „Šah“, „Žena sa turbanom“, „Mrtva priroda“ i „Enterijer“. Ova dela danas se čuvaju u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog u Novom Sadu, gde se Čelebonovićevo stvaralaštvo nalazi u neposrednom umetničkom dijalogu sa delima Šumanovića, Konjovića, Radovića, Tabakovića, Zore Petrović i drugih velikana moderne.

Novi Sad je ostao važna tačka i u kasnijoj recepciji njegovog stvaralaštva. Jednu od samostalnih izložbi pastela Čelebonović je priredio u oktobru 1973. godine u Malom likovnom salonu, dok je 2018.  u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog organizovana izložba koja je predstavila 23 njegova pastela, kao i do tada nepoznate porodične fotografije. Tako je njegovo delo postalo trajni deo ne samo nacionalne nego i novosadske i vojvođanske muzejske i izložbene tradicije.

Po izbijanju Drugog svetskog rata njegova životna priča dobija dramatičan obrt. Godine 1942. pridružuje se francuskom Pokretu otpora, u kome je obavljao komandne dužnosti i učestvovao u oslobađanju južne Francuske. Na kraju rata bio je oficir za vezu pri savezničkom štabu generala Ajzenhauera. Njegovo ratno angažovanje donelo mu je više francuskih i savezničkih odlikovanja.

Posle rata, 1947, vraća se u Beograd i postaje profesor Akademije likovnih umetnosti, gde predaje do 1960. godine, sa prekidom od 1949. do 1952, kada boravi u Parizu kao savetnik Ambasade Jugoslavije. Kao profesor uticao je na formiranje čitavog niza mladih umetnika, ali im nije nametao sopstveni stil, već ih je podsticao da razvijaju individualni izraz.

Od 1960. godine ponovo živi u Sen Tropeu, gde stvara sve do smrti 1986. Tokom duge karijere priredio je veliki broj samostalnih izložbi i učestvovao na brojnim grupnim izložbama u Beogradu, Parizu i drugim evropskim gradovima. Za dopisnog člana SANU izabran je 1958, a za redovnog 1968. Dobitnik je, između ostalog, Sedmojulske nagrade i Nagrade AVNOJ-a, kao i drugih domaćih i stranih priznanja. Iza njega je ostao raznovrstan opus koji se razvijao od zgusnutih, melanholičnih enterijera i bogatih kolorističkih kompozicija do pročišćenih radova njegove pozne, takozvane bele faze.   

M. S.