Petar Đurđev zdanju Jovine Gimnazije: Čija je zapravo zadužbina barona Bajića

U takvim okolnostima najbolji odgovor nisu polemike zasnovane na ideološkim stanovištima, niti varljiva i često upitna sećanja, već povratak autentičnim istorijskim izvorima. Arhivska građa nam omogućava da, oslobođeni naknadnih tumačenja i potreba sadašnjeg trenutka, utvrdimo šta se zaista dogodilo. Istorijska istina ne zavisi od trenutnih političkih i ideoloških opredeljenja, već od činjenica utvrđenih na osnovu autentičnih istorijskih izvora.

Istorija školstva u Novom Sadu neodvojiva je od Srpske pravoslavne crkve i njene crkvene opštine. Još u XVIII veku Crkvena opština starala se o školskim zgradama, postavljala učitelje, određivala njihove plate i neposredno nadzirala rad škola. Zato se s pravom može reći da je Srpska pravoslavna crkvena opština, zajedno sa bačkim episkopima i brojnim dobrotvorima, predstavljala jedan od temelja na kojima je izgrađen srpski prosvetni život Novog Sada. 

Na mestu na kojem se danas nalazi Gimnazija srpska škola postojala je još u vreme vladike Visariona Pavlovića, što svedoči o dugom kontinuitetu srpskog školstva na ovom prostoru. Kada je stara školska zgrada u XVIII veku postala „ruševna i poduprta“, Crkvena opština je 1781. godine započela izgradnju nove, koja je završena 1787. godine.

Nakon kraćeg prekida rada, pravoslavna gimnazija obnovila je rad početkom XIX veka zahvaljujući izraženoj tradiciji srpskog zadužbinarstva u Novom Sadu. Posebno mesto ovde pripada Savi Vukoviću plemenitom od Bereksova, koji je 1810. godine svojim zadužbinskim pismom obezbedio temelj za rad srpske gimnazije. Inicijativa je bila tesno povezana sa mitropolitom Stefanom Stratimirovićem, bačkim episkopom Gedeonom Petrovićem i novosadskom Pravoslavnom opštinom.

O karakteru vlasništva nema mesta proizvoljnim tumačenjima. U Vukovićevom osnivačkom pismo škole, jasno stoji: „Gimnazija je svojina srpske pravoslavne opštine novosadske.“ Dakle, Gimnazija nije bila državna ustanova, već privatna škola, u vlasništvu Srpske pravoslavne crkvene opštine u Novom Sadu.

Do kraja XIX veka stara gimnazijska zgrada više nije mogla da ispuni kriterijume koje je određivalo ugarsko ministarstvo obrazovanja. Pretila je opasnost od zatvaranja jedine pravoslavne gimnazije u Bačkoj. Zbog toga je pitanje podizanja nove zgrade postalo jedno od najvažnijih pitanja srpske zajednice u Novom Sadu.

Godine 1897. organizovana je široka akcija prikupljanja priloga. U Matici srpskoj formiran je poseban odbor sastavljen od uglednih Srba i bivših učenika Gimnazije, koji je uputio poziv narodu da pomogne izgradnju novog zdanja.

Prelomni trenutak predstavljao je dar barona Miloša Bajića, koji je za podizanje nove gimnazijske zgrade priložio čak 200.000 kruna. Unuk Miloša Obrenovića, u teškom vremenu, dao je odlučujući prilog koji je omogućio zidanje nove zgrade. Njegovi uslovi su bili jasni, da gimnazija ponese ime po njemu kao da i objekat bude u vlasništvu Pravoslavne opštine u Novom Sadu.

Posle rasprava o mogućoj novoj lokaciji odlučeno je da nova Gimnazija ostane tamo gde je vekovima bio centar srpskog prosvetnog života , u porti Saborne crkve, na mestu stare gimnazijske zgrade.

Pošto nijedan od planova pristiglih na konkurs nije u potpunosti zadovoljio potrebe škole, novi projekat izradio je Vladimir Nikolić. Posle ministarskih izmena i odobrenja, gradnja je poverena Centralnom kreditnom zavodu.

Stara zgrada je srušena, a izgradnja nove započeta je tokom 1899. godine. Tokom radova bilo je tehničkih sporova i inspekcija, ali i teških nesreća na gradilištu. Do 1. septembra 1900. godine nova gimnazijska zgrada bila je potpuno završena i opremljena, nakon čega se škola u nju uselila.

Tako je nastala zgrada koja i danas predstavlja jedno od najlepših i najznačajnijih zdanja Novog Sada. Ona nije nastala kao poklon države, niti kao gradska investicija. Podignuta je na temeljima vekovnog srpskog školstva, na zemljištu Srpske pravoslavne crkvene opštine, prilozima srpskih dobrotvora i zalaganjem ljudi koji su Gimnaziju čuvali i njome upravljale još od 1810. godine.

Zato kada govorimo o njenoj prošlosti, najvažnije da se vratimo arhivskoj građi i autentičnim istorijskim izvorima. Oni su najpouzdaniji svedoci prošlosti. Dokumenti nedvosmisleno svedoče da je Srpska pravoslavna velika gimnazija bila svojina Srpske pravoslavne crkvene opštine novosadske, a da je njeno današnje zdanje podignuto na crkvenom zemljištu, snagom srpskog zadužbinarstva i svesti jedne zajednice da se njena budućnost gradi obrazovanjem.

Taj istorijski kontinuitet prekinut je tek posle Drugog svetskog rata, kada su komunističke vlasti zgradu oduzele Srpskoj pravoslavnoj crkvenoj opštini. U nedavnim godinama, Rimokatoličkoj crkvi vraćeno je zdanje Muzičke škole u Njegoševoj ulici, dok je Jevrejskoj opštini vraćena zgrada nekadašnje Baletske škole. Zato postoji opravdano očekivanje da Agencija za restituciju primeni iste kriterijume i kada je reč o imovini Srpske pravoslavne crkvene opštine u Novom Sadu. Istorijska pravda ne bi smela da zavisi od toga kojoj je verskoj zajednici oduzeta imovina. Ako su arhivski dokumenti merilo istorijske istine, a zakon merilo pravde, onda i jedno i drugo moraju jednako važiti za sve.

Istorija Novog Sada mnogo je složenija i bogatija nego što se ponekad predstavlja. Ona nije počela 1944. godine, niti se razvoj našeg grada može vezati isključivo za socijalističku epohu. Mnogo pre uspostavljanja komunističke vlasti, Novi Sad je imao razvijene prosvetne, kulturne, crkvene i nacionalne ustanove, nastale trudom generacija njegovih građana, dobrotvora i zadužbinara. Upravo je Srpska pravoslavna velika gimnazija jedan od najboljih primera tog kontinuiteta. Razumevanje prošlosti zato zahteva da poštujemo sve njene epohe i da istoriju grada ne prilagođavamo potrebama sadašnjosti. Samo tako možemo razumeti Novi Sad u svoj njegovoj složenosti i odati dužno poštovanje generacijama koje su ga gradile pre nas.

istoričar Petar Đurđev