SVOJEVRSNI IMENIK KOLONIZOVANIH NASELJA U BANATU POSLE VELIKOG RATA Kompletira se spisak srpskih dobrovoljaca nagrađenih zemljom
Knjiga Predraga M. Vajagića „Dobrovoljci vojske Kraljevine Srbije kolonizovani u Banatu“, čiji izlazak iz štampe je novčano potpomoglo Ministarstvo za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja, nije samo detaljan popis boraca koji su, zato što su svojom voljom uzeli oružje u ruke i borili se za otadžbinu, zauzvrat dobili od nje zemlju, nego mnogo više od toga.
Osim spiska od ukupno 8.824 imena dobrovoljaca srpske vojske koji sam za sebe predstavlja precizan izvor podataka za istraživače svake vrste, ovo štivo govori i o oslobađanju Banata i njegovom prisajedinjenju Kraljevini Srbiji, nastanku i istorijatu kolonija kao posledici tog procesa i posebno se osvrće na probleme koji su iskrsli prilikom podele zemlje u Pančevačkom ritu. Motiv Predraga Vajagića da se upusti u ovo istraživanje, kako kaže, lične je prirode.
– Iz moje porodice više od 20 dobrovoljaca učestvovalo je u srpskoj vojsci, od čega je njih 17 došlo iz Amerike – kaže Vajagić. – Oni su se u Americi dobrovoljno prijavili za stupanje u srpsku vojsku, prešli Atlantik i tokom 1917. godine, posle obuke u logoru Bizerta, došli na Solunski front i učestvovali u proboju i oslobađanju Srbije. Nisu oni bili jedina kategorija dobrovoljaca. Najbrojnija je grupa dobrovoljaca nadeljenih zemljom u Banatu – to su zarobljeni austrougarski vojnici koji su na Istočnom frontu prešli u srpsku vojsku, a ima još nekoliko kategorija dobrovoljaca. Osim njih i dobrovoljci neborci su imali pravo na dodelu obradivog zemljišta, a u slučaju smrti, to pravo se prenosilo na potomke. Svi oni našli su se u ovom imeniku.
Po njegovim rečima, pre ove, objavljena je knjiga sa popisom dobrovoljaca koji su zemlju dobili u Bačkoj i Baranji. Postoje spiskovi dobrovoljaca koji su dobili zemlju u Sremu, što onih koji su došli sa prostora Vojne krajine Bosne i Hercegovine, što Sremaca, lokalnih meštana, koji su stupili dobrovoljno u redove srpske vojske. To je u planu da se obradi u narednim godinama čime će celina biti zaokružena. Bez imena dobrovoljaca sa teritorije Srema, za sada ih ima 15.992.
– Vrednost ove knjige je u tome što su u njoj sačuvana imena više od 6.000 dobrovoljaca srpske vojske koji su se naselili u Banat i oko 2.800 njih koje je Kraljevina Jugoslavija na neki način prevarila – objašnjava autor. – Njima je obećana zemlja u Pančevačkom ritu, ali oni tu zemlju nikada nisu dobili, odnosno nisu postali vlasnici. Izbio je Drugi svetski rat, a kada se završio, nove revolucione vlasti su anulirale sve odluke koje se tiču agrarne reforme, a koje nisu bile sprovedene kao što je slučaj sa Pančevačkim ritom. Umesto toga odlučeno je da rit bude poljoprivredno dobro koje će hraniti prestonicu Beograd, tako da su dobrovoljci ostali kratkih rukava – niti su dobili zemlju, niti novac.
Sa dodelom zemlje dobrovoljcima paralelno se odvijao još jedan proces. Kako kaže Vajagić, na prostoru Banata tada je niklo 19 naselja na goloj ledini.
– Bili su to takozvani Majuri na posedima mađarskih i nemačkih veleposednika koji su došli pod udar nacionalizacije, ali njima zemlja nije oduzeta, tako da nisu ni bili obeštećeni. Oni su dobili određeni novčani iznos od države čime nisu bili zadovoljni, ali država je tako odlučila i upravo na njihovim posedima su nastala ova naselja. U više od 20 naselja koja su već postojala u Banatu nastale su kolonije u okviru njih ili pred njih pa su se stopila. Takav je slučaj sa Zrenjaninom, Pančevom, Kovinom – kaže Vajagić i naglašava da zemlja nije oduzimana sitnim vlasnicima nego krupnim zemljoposednicima, čak i crkvi, i određenim fondovima na čijem čelu su bile mađarske banke.
Kao zanimljivost ističe da, iako ta zemlja nije pripadala meštanima – Mađarima, Srbima ili Nemcima, oni su smatrali kao da je njima oduzeta.
– Kolonije su podizane zato što je to trusno područje, nemirne granice, gde Srbi nisu većinsko stanovništvo. Postojao je strah od revizije granica nakon Prvog svetskog rata i trebalo je ojačati nacionalni srpski element na prostoru Vojvodine. Zato je na prostoru pre svega Bačke i Banata, ali ne samo tu, nikao čitav niz kolonija gde su doseljeni dobrovoljci kako bi se napravio živi štit prema državama koje su imale revizionističke težnje – pre svega Mađarska. Sa Rumunijom je to „ispeglano“ brakom kralja Aleksandra i kraljice Marije. Posle toga sa Rumunijom nikakvog spora nismo imali – kaže autor.
Nazvavši knjigu svojevrsnim imenikom kolonizovanih naselja, Vajagić napominje da će se, kada bude rekonstruisan celokupan spisak dobrovoljaca koji je nestao 1947. iz prostorija Saveza dobrovoljaca, biti sačuvana njihova imena od zaborava.