DANI KADA JE SMRT OKOVALA NOVI SAD Sećanje na raciju mađarskih okupacionih vlasti u januaru 1942. godine OVO SU SUDBINE NOVOSADSKIH PORODICA
Tog januara 1942. godine, zima je u Novom Sadu bila surovija nego ikada, a Dunav je postao nemi svedok stradanja nevinih i jednog od najtragičnijih pogravlja u istoriji grada - racije.
Bez ikakvog realnog povoda, stanovništvo srpskog, jevrejskog i romskog porekla gotovo čitav mesec je bilo stavljeno van zakona i prepušteno na milost i nemilost mađar-ske okupatorske vojske. Pokolj se savršeno uklapao u sistem nacionalne neravnopravnosti koji je uspostavio Hortijev režim još od momenta početka okupacije u aprilu 1941. godine.
Od 21. od 23. januara Novosađani su ubijani po čitavom gradu, a mesta masovnog stradanja su bila kasarna u Ulici vojvode Bojovića, Miletićeva ulica, Beogradski kej, Uspensko groblje, igralište Novosadskog atletskog kluba i Štrand
Mađarske okupacione vlasti su počele raciju po gradovima i selima južne Bačke već 4. januara 1942. godine, navodno radi suzbijanja partizanskog otpora. Racija je sprovedena u naseljima Šajkaške - Čurugu, kao i u Bečeju, Srbobranu i Temerinu. U Novom Sadu je 20. januara uveden policijski čas i telefonske linije su prekinute, dok su u narednim danima okupacione vlasti hapsile „sumnjive” osobe. Želja za izmenom demografske strukture u Šajkaškoj i Novom Sadu težnja za fizičkim eliminisanjem Jevreja kako bi se dodvorili svom političkom zaštitniku, Hitlerovoj Nemačkoj, popločale su put ka novom krugu stradanja civilnog stanovništva i pogromu.
Okupatorskim vojnim vlastima odgovarala je priča o ustanku koji se pripremao za pravoslavni Božić, kako bi sačuvali svoju omladinu od novog slanja trupa na Istočni front u borbu protiv Sovjeta, jer su tobože njihovi vojni efekti bili zauzeti u borbi protiv ustanika na tlu Bačke. Pokolj je počeo kada su slučajno mađarske patrole nabasale na grupu rodoljuba koji su se prozvali Partizanskim šajkaškim odredom. Realna snaga ovog odreda je bila 17 pušaka i 20 bombi zato i ne čudi da ih je okupatorska sila lako razbila.
Užas na Uspenskom groblju
Uspensko groblje je bilo jedno od stratišta u januaru 1942. godine, gde je deo ljudi ubijen, a deo je dovezen da bude sahranjen. Međutim, sahrana nije mogla biti obavljena jer je zemlja bila zaleđena, a temperatura vazduha se spustila na minus 30 stepeni Celzijusa. Zbog toga su okupatori odlučili da tela preminulih odavde prevezu kamionima do Dunava i bace pod led zajedno sa nevinim žrtvama koje su stradale kraj reke. Sve žrtve su bili civili i osim Srba i Jevreja stradali su Romi, Slovaci, Rumuni i Mađari koji su se otvoreno protivili nacističkom režimu.
Smrt je zakucala i na vrata Novog Sada i prošla ulicama između 21. i 23. januara. U ta tri dana Novosađani su ubijani po čitavom gradu, a mesta masovnog stradanja su bila kasarna u Ulici vojvode Bojovića, Miletićeva ulica, Beogradski kej, Uspensko groblje, igralište Novosadskog atletskog kluba (NAK) i Štrand. Grad je bio podeljen na 240 patrola, koje su privodile ljude prema unapred pripremljenim spiskovima nepodobnih.
Mađarske okupacione vlasti su počele raciju po gradovima i selima južne Bačke već 4. januara 1942. godine, navodno radi suzbijanja partizanskog otpora. Racija je sprovedena u naseljima Šajkaške
Novosadski Legitimacioni odbor je zasedao u današnjem Sokolskom domu, a pred njega je izvedeno više od 20.000 građana. Mađarski vojnici i žandarmi počeli su 23. januara 1942. godine, posle osam sati ujutru, da gone grupu Srba i Jevreja prema Miletićevoj ulici. Kada su stigli do ugla Miletićeve i Trga Koste Trifkovića, civili su naterani da legnu na sneg, licem prema dole, nakon čega su hladnokrvno ubijeni.
Danas pomen stradalima na keju
Pomen stradalima u pogromu 1942. godine biće održan danas, u 12 časova, na platou ispred skulpture „Porodica“ na Keju žrtava racije u Novom Sadu. Pomen će služiti patrijarh srpski p Porfirije, uz sasluženje mitropolita bačkog Irineja, episkopa osečkopoljskog i baranjskog Heruvima, episkopa mohačkog Damaskina i novosadskog sveštenstva. U programu će učestvovati hor „Sveti Georgijeˮ pri Sabornom hramu u Novom Sadu.
Istog dana dogodila su se i ubistva na Uspenskom groblju. Žrtve su stanovale u neposrednoj blizini groblja ili pak u obližnjim ulicama. Dovođeni su do samog ulaza na groblje, gde su ih ubijali. Na igralištu NAK-a su mahom stradali Jevreji koji su stanovali u obližnjim ulicama ili su sprovođeni iz drugih delova grada.
Žrtve su dovođene na igralište, a zatim su primorane da se skinu u donji veš uprkos izuzetno niskoj temperaturi. Okupatorski oficiri su u sadističkoj igri objavili da će život biti pošteđen onome ko najbrže bude trčao oko terena. Kada je trka počela, na ljude je otvorena vatra iz pušaka i mitraljeza. Ubistva u Ulici vojvode Bojovića odigrala su se u krugu kasarne 16. bataljona pograničnih lovaca. Pojedine vojničke patrole dovodile su Srbe i Jevreje iz obližnjih ulica u dvorište kasarne i tu ih iz puške ubijale. Izvesno vreme su leševi ostali u kasarnskom krugu, a zatim su kamionima preneti i bačeni u Dunav. SUDNINE
SUDBINA PORODICA
Stradanje braće Jovandić
Sinomim za stradanje nedužnih je priča Jelene Jelke Jovandić (1894-1971). Jovandići su živeli u Jovanovskom kraju u ondašnjoj Piroškoj ulici sa kućnim brojem 36. Suprug Đurica je preminuo 1927. godine, iste one kada im se rodio peti, poslednji sin. Mađarska patrola je 23. januara 1942. godine u pola osam ujutro došla i do njihove kuće. Nakon postavljenog pitanja koje su vere i smelog odgovora da su pravoslavni, patrola je okrutno pogubila Milorada, koji je tada imao 28 godina, Savu starog 26 godina, Paju od 24 godine, Živka od 20 godina i najmlađeg Boru od 15 godina. Majku su ostavili u životu da sa tugom i bolom nosi sećanje na svoje sinove sve do 1971. godine, kada je preminula.
Miša Milićev
U ovom pokolju stradao je i Miša Milićev (Novo Miloševo, 1871 − Novi Sad, 1942), koji se u Novom Sadu bavio berberskim zanatom. U ovu berbernicu dolazili su mnogi poznati Novosađani, među kojima i Jovan Jovanović Zmaj. Kasnije je otvorio jorgandžijsku radnju. Njegov sin Vladimir, bio je lekar, specijalista interne medicine, profesor univerziteta i jedan od osnivača FK Vojvodina.
Zucajići, Mihajlovići,Popovići
Ništa manje tragično stradanje nije bilo ubistvo Veljka Zucajića (1906-1942), sveštenika i profesora Bogoslovije. Novosadski prota Milić nam je ostavio ovo svedočanstvo o stradanju Veljka Zucajića: „Čitava dva dana ležali su leševi ubijenih po novosadskim ulicama, jer je ubijanje i haranje mučeničkog Novog Sada trajalo puna tri dana.“
Jereja Zucajića mučenička smrt je sačekala u kasarni u Ulici Vojvode Bojovića. Među drugima tamo su ubijeni i Mihajlovići, dva brata i sestra: Nikola, akademski slikar, Đorđe, inženjer, Marija, profesorka, zatim Apolonija Laubert, profesorka, Nikolina verenica; protojerej Milivoj Popović, član Crkvenog suda Eparhije Bačke, doveden u mantiji sa krstom oko vrata iz svoga stana u ulici Mušickog.
Porodica Lazara Ljubojeva
Tragedije ja zadasila i porodicu Lazara Ljubojeva iz Dudarske ulice. Ljubojev je rođen u Srbobranu, a u Novom Sadu je bio poznat kao vrstan pekar. Trećeg dana pogroma, ruka smrti je zakucala i na njegovu kapiju. U monstruoznom masakru ubijeni su Lazar, njegova supruga Margita kao i njihova deca: Stevan, činovnik, rođen 1919. godine, Đorđe, trgovački kigovođa, rođen 1922. godine, Mladen, puškarski učenik, rođen 1925. godine, Petar, učenik, rođen 1928. godine, i ćerka Mirjana, učenica rođena 1929. godine.
U želji da što lakše prikrije tragove ubistva, okupator je organizovao sistematično ubijanje na novosadskom Štrandu, koji je u to vreme bio relativno udaljen od grada, tako da nije bilo previše svedoka, a Dunav je olakšavao uklanjanje leševa.
Žrtve su bile najpre skinute, a zatim putem načinjenim od dasaka sprovedene do otvora na ledu i ubijane metkom u potiljak ili u srce i gurane pod led. Masovna stradanja na keju odigrala su se 23. januara 1942. godine. Žandarmi i domobrani koji su doveli grupu građana do kraja Dunavske ulice naredili su im da legnu na kaldrmu, a zatim su ih ubili i bacili u vodu.
Zabranjeno je preuzimanje teksta ili dela teksta bez navođenja autora i naše medijske kuće, u vidu živog linka koji vodi ka originalnom sadržaju. Svako kršenje ovog pravila tretiraće se kao povreda autorskih prava.