BICIKLOM KROZ VOJVODINU: Stanišić (3) Od obeležavanja kuća „izdajnika” do„Kapa dole!” pred Crvenom armijom
Nastavljamo obilazak Stanišića, nekada velikog sela na severu Bačke sa bogatom istorijom ali, na žalost, i sa sve manje dece kojima bi se te priče prenosile.
Stanišićki Nemci sa velikim oduševljenjem dočekali su 25. mart 1941. godine i potpisivanje akta o pristupanju Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu, da bi posle vojnog puča u Beogradu dva dana kasnije, 30. marta 1941. škola u Stanišiću prestala sa radom. Stanovnici sela, Nemci i Mađari su se radovali propasti Kraljevine Jugoslavije, dok su Srbi i Jevreji živeli u neizvesnosti, ne znajući šta im donose dani predstojeće okupacije…
Oko 300 Nemaca iz Stanišića je u aprilu 1942. dobrovoljno pristupilo novoosnovanoj SS diviziji Princ Eugen
Odmah po ulasku honveda u selo počela su hapšenja i ubijanje Srba. Sve je to ličilo na “lov na veštice”. Bilo je dovoljno da neko prijavi osobu da je “četnik” i usledilo bi hapšenje, logorisanje, a u mnogim slučajevima streljanje. Tih dana postavljena su i vešala u Kakošu (deo Stanišića), o čemu svedoči i jedna sačuvana fotografija. Nad Srbima i Jevrejima su počele represalije, pojedinci su ubijani i u ataru, na raznim seoskim mestima, dosta ih je uhapšeno i maltretirano.
Bački Nemci su se već 1941. godine angažovali u Zimskoj akciji pomoći i drugim organizacijama za pomoć frontu i nemačkoj pobedi u ratu. To je bila najveća socijalna akcija nemačkog naroda pod parolom: “Ni jedan Nemac ne sme gladovati ni smrzavati se”. Ova akcija sastojala se u sakupljanju namirnica (žita, brašna, mesa, masti, odeće, obuće i novčanih priloga).
Svi Nemci članovi Kulturbunda imali su na svojim kućama znak V (Viktorija - znak pobede) a na onim kućama nemačkim koji nisu bili članovi i nisu hteli ići u SS odrede su ispisivali Verräter (izdajnik) ako bi se koji od ovih predomislio tada bi preko noći bilo izbrisano ono “izdajica” i napisano slovo V. Sve ovo su radili članovi Kulturbunda, njihov “Hitlerjugend” poznati i po čestim marševima kroz selo obučeni u crne uniforme i zadenutim noževima oko pojasa.
Oduševljeni dotadašnjim pobedama Trećeg rajha, mladi stanišićki Nemci dobrovoljno su stupali u vojsku Vafen-SS-a, jer kao državljani tadašnje Mađarske nisu mogli pristupiti regularnoj Nemačkoj vojsci (Vermaht). Njih oko 300 će aprila 1942. dobrovoljno pristupiti novoosnovanoj SS diviziji Princ Eugen.
Kako je rat odmicao na stanovnike Stanišića protežu se mere okupacione politike; mladići se mobilišu u Mađarsku vojsku, pojedini Srbi se hapse i gone na prinudni rad u Mađarsku i Austriju, dok drugi završavaju po nekoliko meseci u logoru koji se nalazi u Bačkoj Topoli.
Pred sam kraj rata, 1944. stanišićki Nemci prihvataju preko stotinu dece iz bombardovane Nemačke koje su smešteni u porodicama članova “Kulturbunda”. Izmeću 4. i 10. aprila 1944. i u Stanišiću su, kao i u celoj Bačkoj, pokupljene jevrejske porodice i transportom prebačene u nemački koncentracioni logor Aušvic. Seoski Nemci su tokom rata izrađivali čarape, obuću i odeću za Vermaht. Između ostalog, ova činjenica je bilo jedno od opravdanja jugoslovenskih komunista za konfiskaciju imovine posle rata.
Kako se rat bližio kraju, a sa istoka nadirala sve bliže sovjetska Crvena armija, lokalni Nemci i Mađari (njih oko 130) su napustili Stanišić plašeći se odmazde za zločine koje je nemačka i mađarska vojska počinila na tlu Jugoslavije, u čemu su učestvovali i članovi njihovih porodica ili oni sami. Oko 1.200 Nemaca i Mađara iz Stanišića naći će se na frontu u Drugom svetskom ratu, poginulo ih je 242 (u Rusiji 65, Mađarskoj 37 itd).
Stanišić je oslobođen od strane Ruske Crvene armije 22. oktobra 1944. godine. Straža je sa miletićke strane javila “Rusi, Rusi dolaze!”. Bilo je bliže deset časova, Glavnim sokakom su na konjima projurili crvenoarmejci. Narod je na okupu. Konjanici su se vratili i zaustavili kod Opštinske kuće, tu su već bili sovjetski oficiri. Josip Vener je na nemačkom uzviknuo “Kape dole!”, što su svi i učinili. Od mase se do oslobodilaca nisu mogli probiti ljudi što su juče posle podne preuzeli vlast. Oko hiljadu i petsto Nemaca zdravilo se sa crvenoarmejcima i oficirima, sve dok Srbi nisu kazali da su oni članovi “Kulturbunda”. Crvenoarmejci nisu znali koga imaju ispred sebe, što je i razumljivo. Nastao je tajac kada su se svojim pozdravnim govorima javili Jovan Vukajlov i učitelj Petar Bačić. Vatrogasna muzika je zasvirala, klicalo se Titu, Staljinu i kralju Petru…
Posle rata marta/aprila 1945. godine u čitavoj Vojvodini i Slavoniji došlo je do iseljavanja Nemačkog stanovništva.
Sinagoga porušena 1950. godine
Među spomenike kulture u Stanišiću spada i Jevrejsko groblje. Iako u selu više od sedam decenija nema Jevreja, njihovo groblje se veoma lepo održalo zahvaljujući brizi meštana ali i Evropske inicijative za očuvanje jevrejskih grobalja (ESJF) uz finansijsku pomoć Saveznog ministarstva spoljnih poslova Nemačke. Na ovaj način je obnovljeno ukupno 37 jevrejskih grobalja u Vojvodini.
Sinagoga u Stanišiću je sagrađena 1870. Bila je solidna zgrada, čija je veličina bila pogodna broju vernika, kojih je bilo blizu 150. Bila je slična ostalim sinagogama koje su u to vreme gradile po Vojvodini. Zgrada se nalazila u današnjoj ulici Majora Željka Parađine, pod brojem 73. Posljednji kantor bio je Bela Vajs. Posle deportacije Jevreja 1944. godine, domaći Nemci su u tu zgradu smestili “Kulturbund”. Zgrada je 1950. porušena.
Selo Stanišić je poznato kao poslednje iseljeno, Deseti avgust 1945. bio je “crni dan” za stanišićke Nemce. Oko 3.500 ljudi je preseljeno u okolne logore (Kruševlje i Gakovo), dok je 300 ljudi (majstora, žena kuvarica) ostavljeno u selu da rade za partizane. Oni su radili između ostalog i oko silne stoke a i druge poslove u Stanišiću koje je bilo pusto skoro 4 meseca do 6. decembra kada je stigle prva kompozicija naroda Dalmacije. Neki od tih Švaba su posle služili kod kolonista, i sigurno ih je dvestotinjak i posle ostalo u selu, ali su se kasnije 1950-ih iselili u Nemačku, malo ih je ostalo u Stanišiću. Oni što su deportovani u logore (Gakovo i Kruševlje) su umirali od gladi, kolere, dizenterije i ostalih bolesti. U Gakovu je umrlo oko 8.500 a u Kruševlju oko 3.500 ljudi. Svi preživeli iz Vojvođanskih logora su pušteni 1947. i 1948. godine preko granice - većina je otišla u Austriju i Nemačku a neki i u prekookeanske zemlje.
U četvrtom i poslednjem nastavku priče o Stanišiću čitajte kako je izgledala kolonizacija Dalmatinaca i “makedonskih Dalmatinaca” kao i koje sve poznate ličnosti čiji značaj prevazilazi lokalne okvire potiču iz ovog sela.
Robert Čoban