Biciklom kroz Vojvodinu: Mali Iđoš (2) - Biste i mape u parku sećaju na burna dešavanja iz 1849.
Kako je između Malog Iđoša i Lovćenca na rekonstruisanoj pruzi Novi Sad - Subotica izgrađena nova železnička stanica, stara stanica u Malom Iđošu ostala je napuštena.
Impresivna zgrada sa kraja 19. veka, kao i mnoge slične širom Vojvodine, prepuštena je zubu vremena. Šteta, jer na samoj zgradi uočavam još uvek sačuvane veoma lepe ukrase, dekorativne elemente, i uz propisnu rekonstrukciju ona bi mogla da bude upotrebljena u neke druge svrhe.
Stižem u centar mesta, kojim dominira rimokatolička Crkva Svete Ane, sagrađena još 1788. Crkva je dugačka 35 metara, široka 13, toranj je visok 35 metara, dok je njena celokupna površina 526 m². Orgulje koje i dan-danas funkcionišu sagradio je Ištvan Kovač, majstor iz Segedina. Crkva je više puta preuređivana. Poslednje preuređenje većih srazmera datira iz 1939. Sporedni oltari i propovedaonica su tada smešteni na mesto gde i danas stoje.
U malom parku u centru mesta nalazi se nekoliko bisti koje svedoče o burnoj istoriji mesta posebno onoj u vremima revolucionarnih previranja 1848/49. Ali, krenimo redom. Sa imenom Mali Iđoš prvi put se srećemo 1476. Na to vreme u parku u Malom Iđošu podseća bista ugarskog kralja Matije Hunjadija (1458-1490). Godine na spomeniku označavaju njegovu vladavinu, pošto je Matija, sin Janoša Hunjadija, rođen 1443.
Turski sultan Sulejman Veličanstveni i njegovi veziri su sa svojom vojskom nakon pobede na povratku prošli predelom između Dunava i Tise. Vladavina Turaka započinje nakon pada Budima 1541. Nakon Mohačke bitke i selo je opustošeno, ali se ne zna tačno kada. Činjenicu o izumiranju sela potvrđuje segedinski turski zapis za porez 1553. Ovom zapisu prethodi Segedinski ustanak protiv Turaka iz 1552. Nakon početničke sreće stanovnici Reske beže u Iđoš ispred turske vojske, gde ih i zatiče popisivanje za porez. Kasnije u turskim zapisima o porezu Mali Iđoš se pominje u Subotičkom pašaluku sa 18 kuća poreskih obveznika od 1580. do 1582, Veliki Iđoš sa 17 kuća poreznika 1580. i sa 23 kuća poreznika 1590. Zabeleženo je da 1652. Iđošani porez plaćaju Ferencu Vešeleniju. Godine 1655. kada se sprovodilo darivanje imanja, oba Iđoša prelaze u vlasništvo Adama Vešelenija. Oba sela propadaju do kraja 17. veka. 1703. godine obe puste se još pominju kao zaseoci iz turskog doba.
Mađarski general rođen u Engleskoj, umro u Turskoj
Jedna od bista u parku posvećena je i Ričardu Gijonu, mađarskom generalu koji je rođen u Engleskoj a umro u Turskoj. Gijon se smatra najzaslužnijim za mađarsku pobedu kod Malog Iđoša nad Jelačićevim trupama.
Nakon bitke kod Malog Iđoša 14. jula 1849, manje od mesec dana kasnije odigrala se 5. avgusta i krvava bitka kod Siriga, koja je omogućila generalu Henriku Dembinjskom da se uz zaštitu deset Gijonovih bataljona koji su se požrtvovano žrtvovali povuče u Temišvar. Tamo je 9. avgusta vođena i izgubljena bitka kod Temišvara, poslednja bitka u toj kampanji. Gijon je potom uspeo da pobegne u Tursku.
U Budimpešti su dve ulice nazvane po grofu Gijonu. Čembersova enciklopedija iz 1863. navodi da su „nepokolebljiva hrabrost i neprestana briga za dobrobit vojnika pod njegovom komandom bile glavne osobine Gijonovog karaktera“. U Vojnom muzeju u Istanbulu nalazi se spomen-bista Ričarda Gijona, zajedno sa drugim mađarskim istorijskim artefaktima.
Nakon Senćanske bitke i odlaska Turaka iz Bačke veliki uticaj na odluku o naseljavanju pusta Mali Iđoš i Veliki Iđoš imao je Antal Kotman 1763. U svom izveštaju o lokacijama, obe puste je obeležio kao pogodne za naseljavanje. Ponovno naseljavanje je vodio Pal Krušper, zadužen za stočarstvo stočarstva u ovoj oblasti. Ubrzo nakon što je objavio naseljavanje Malog Iđoša, javili su se Mađari katolici iz Bekešsentandraša iz županije Bekeš koji su bili voljni da se nasele uz određena prava. Mali Iđoš je 1769. označen kao mesto za došljake. Naseljenici su stigli marta iste godine. Povodom toga 21. mart se od 1994. u Malom Iđošu obeležava kao dan sela.
Najdramatičniji događaj u okolini ovog mesta u proteklih 200 godina dogodio se tokom Revolucije 1848/49. Deo austrijske Južne armije (7.000 ljudi) pod komandom generala Josipa Jelačića poražen je od mađarskih revolucionarnih snaga (30.000 ljudi, 100 topova) pod komandom generala Antala Vetera. Sve se ovo dogodilo 14. jula 1849, nešto više od mesec dana od kako je mađarski garnizon sa Petrovaradinske tvrđave bombardovao Jelačićeve trupe u Novom Sadu i tom prilikom spalio većinu kuća u gradu.
Idući na sever iz područja Kaća u težnji da se spoje sa svojim glavnim snagama, prethodnica Austrijanaca sa Jelačićem ulazi 14. jula pred zoru u Mali Iđoš. Tu je iznenadno napadnuta od Mađara. Nešto kasnije, u svanuće, Mađari otvaraju artiljerijsku vatru uz istovremeni juriš šest husarskih eskadrona. Ličnim naporima Jelačića pometnja kod Austrijanaca je uklonjena, uspostavljen je red i zatim izvršen napad na mađarske položaje. Nešto kasnije Austrijancima dolaze vesti da dodatne mađarske snage pristižu iz pravca Sombora sa namerom da ih opkole. Jelačić donosi odluku da se povuče prema Kaću u toku noći 14/15. jula.
Bila je ovo poslednja pobeda Mađara u revolucionarnim gibanjima 1848/49.