BUĐENJE NOVE EVROPE – REZULTAT AFD-a NA POKRAJINSKIM IZBORIMA U NEMAČKOJ Predavanje prof. dr Rastislava Stojsavljevića, univerzitetskog profesora

Po prvi put od Drugog svetskog rata, stranka desno od hrišćansko-demokratskog bloka ne samo da je prešla prag, već je u mnogim delovima zemlje postala glavna ili neizbežna politička sila. Ovo nije izolovana regionalna epizoda niti samo kratkoročni protest, već rezultat strukturne fragmentacije nemačkog partijskog sistema i znak dubokih promena u političkoj geografiji Evrope.

Uspeh AfD-a na istoku je direktna posledica decenija političkog slepila i ideološke rigidnosti vladajućih koalicija u Berlinu. Politički centri moći u Evropskoj uniji moraju biti sposobni da prepoznaju razloge zbog kojih su milioni građana, ogroman deo produktivnog biračkog tela srednje klase, poverenje stavili u stranke desnice.

Od 2015. godine, odluka da se dozvoli nekontrolisana migracija dugo je potkopavala osnovni društveni poredak. Došlo je do bezbednosnih kriza, preopterećene lokalne infrastrukture uz neuspeh integracije migranata, što je stvorilo razuman osećaj pravne i fizičke nesigurnosti. Konzervativna kritika otvorenih granica godinama je bila potisnuta i uglavnom nepriznata od strane AfD-a, stvarajući monopol vladajućih stranaka na temu bezbednosti i zaštite granica. Industrijska baza Nemačke je ugrožena agresivnom energetskom tranzicijom i smanjivanjem nuklearne energije.

Pritisak rastućih cena energije i inflacije bio je najveći za proizvodnju i za istočne zemlje sa niskom akumulacijom kapitala. Bivša Istočna Nemačka nikada nije u potpunosti asimilovala kulturne paradigme zapadnog liberalizma. Birači tamo su otporniji na nadnacionalno inženjerstvo, centralizovane direktive iz Brisela i kulturni progresivizam, ali nisu imali mnogo razloga za slavlje padom Berlinskog zida.

Opšta teza o „buđenju desnice“ u Evropi je dobro utemeljena u demografskoj i izbornoj atmosferi, ali ne uzima u obzir fundamentalnu podelu u desnom spektru. Birači širom kontinenta žele povratak nacionalnom suverenitetu, strožiju kontrolu migracija i zaštitu ekonomskih interesa. Đorđa Meloni u Italiji pokazuje kako desnica može biti odgovorna vladajuća sila: ista vrsta stroge kontrole migracija i bezuslovna atlantska lojalnost i pragmatizam prema evropskim fondovima. Ovo moguće „buđenje“ nije jednostavno, već se može tumačiti kao povratak biračkog tela suverenističkom realizmu, čije je vođstvo sposobno i državotvorno, a ne destruktivni agitatori. Zato uspon AfD-a na izborima u Nemačkoj ima mnogo neposrednije posledice od samih saveznih pokrajina u Nemačkoj. Tradicionalne stranke nisu voljne da sarađuju sa AfD-om u državama gde osvaja između trećine i polovine mandata.

Ova činjenica CDU stavlja u situaciju neodrživih koalicija sa levim ili levičarsko-populističkim strankama kao što je Alijansa Sare Vagenneht (BSW). Ovo takođe potkopava umerene konzervativce i frustrira njihove tradicionalne birače. Politički pritisak AfD-a već je naterao saveznu vladu u Berlinu da pooštri kontrolu granica sa svim susedima i tako je Šengenski sporazum efektivno suspendovan. Ono što su zagovarali samo Budimpešta i Varšava sada je rutina u Berlinu i pokazuje da populistički rast menja način donošenja odluka čak i ako nacionalisti nisu na vlasti. Slaba i politički fragmentisana Nemačka, koja je opsednuta unutrašnjim podelama i krizama koalicija, ne može delovati kao stabilizator Evrope.

U kontekstu regiona nestabilnosti u Francuskoj, Evropska unija je takođe u gubitku liderstva u vreme geopolitičkih turbulencija na istoku kontinenta i na Bliskom istoku. Za desni centar, ekonomski uspeh je temelj nacionalnog suvereniteta. Politička radikalizacija u industrijskim oblastima otežava privlačenje kapitala i visoko kvalifikovanih stručnjaka, a retorika napuštanja evra ili prekida sa spoljnim trgovinskim vezama preti nemačkom izvoznom modelu. Da bi se održala stabilnost institucija, reda i vladavine prava, umereni desni centar (hrišćanski demokrati) mora oživeti klasičnu maksimu Franca Jozefa Štrausa: desno od demokratskog konzervativizma ne sme biti mesta za jače alternative. Ovo se ne postiže samo oponašanjem destruktivne populističke retorike; već preuzimanjem i rešavanjem vrlo velikih problema koji su važni za prosečnog glasača: zadržavanje kontrole nad spoljnim granicama i radikalna promena sistema azila na evropskom nivou tako da država odlučuje ko može ući.

Racionalizacija ekoloških politika u skladu sa zakonima tržišta i industrijskim kapacitetima je važna za birače kako bi se zaštitila srednja klasa i osnovna nemačka ekonomija.

Pobeda AfD-a nije trijumf stabilne konzervativne vizije, već alarmantni odraz dubine institucionalnog zamora posleratnog poretka. Ako mejnstrim desnica nije pokazala odlučnost da se odvoji od koalicione podređenosti levo-zelenim agendama i bez konkretnih, merljivih i društveno pragmatičnih rešenja, evropski kontinent će ući u period trajne političke fragmentacije u kojem će radikalne snage dobiti pravo da odlučuju o sudbini celog poretka.

Mada postoji i još jedan važan razlog rasta popularnosti AFD-a. Nevoljnost nemačkog društva da uđe u rat sa Rusijom nije samo posledica političke apatije, već je složena mešavina istorijske traume, posleratnog pacifizma, nuklearnog realizma, ekonomskih interesa i dubokih podela između Istoka i Zapada. Većina građana Nemačke snažno je za to da se ne ide u rat sa Rusijom: istraživanja javnog mnjenja u Nemačkoj dosledno pokazuju da je preko 70% građana žestoko protiv slanja bilo kakvih nemačkih vojnika, dok 55% do preko 60% ne želi čak ni dalekometno oružje kao što su krstareće rakete Taurus jer se plaše direktnog učešća zemlje u ratu. Upravo je ovo politika za koju se zalaže Alternativa za Nemačku.

Temelj savremenog nemačkog identiteta zasnovan je na ruševinama Drugog svetskog rata. Godine 1945. zemlja je prošla kroz potpunu demilitarizaciju i denacifikaciju, a kultura rata izgubila je svaku legitimnost kao oružje spoljne politike. Sećanje na Operaciju Barbarosa, milione sovjetskih građana koji su ubijeni u tom procesu i uništenje nemačkih gradova i dalje je veoma prisutno u sećanju nacije. U očima prosečnog Nemca, pomisao na nemačke tenkove ili vojnike koji ponovo ratuju na teritoriji bivšeg SSSR-a protiv Rusa je nepodnošljiv moralni i istorijski užas. Decenijama su generacije nemačkih učenika i građana učene ideji da Nemačka mora biti jedina sila za mir. Nemačka vojska je isključivo odbrambena jedinica; stav prema militarizmu zajednički je građanima i političarima, iako to nisu pokazali tokom bombardovanja Jugoslavije 1999. godine.

Tokom Hladnog rata, Zapadna i Istočna Nemačka bile su viđene kao glavno mesto potencijalnog Trećeg svetskog rata. Nemci su svesni da, za razliku od Sjedinjenih Država, zaštićenih sa dva okeana, ili Ujedinjenog Kraljevstva i Francuske, sa sopstvenim nezavisnim nuklearnim arsenalima, Nemačka se nalazi na ravnici Evrope i nema sopstveno nuklearno oružje. Ako bi NATO i Rusija vodili rat, NATO bi postao meta ruskih taktičkih nuklearnih i konvencionalnih hipersoničnih napada, a glavna meta bi bila Nemačka. Za jednog Nemca, rat sa nuklearnom supersilom kao što je Rusija ne znači pobedu ili poraz, već fizičko uništenje nemačke države. Posleratni nemački ekonomski model i globalna konkurentnost izgrađeni su na jeftinoj ruskoj energiji (nafta i gas) koja je pokretala tešku hemijsku industriju, metalurgiju i auto-industriju; Rusija je kupovala nemačke mašine i gotove proizvode.

Nemci već osećaju strašne posledice prekida veza: rekordnu inflaciju, deindustrijalizaciju, zatvaranje fabrika i premeštanje proizvodnje u SAD ili Aziju. Ako bi prosečan poreski obveznik ušao u vojni sukob, to bi nužno značilo ekonomski kolaps i kraj nemačkog sistema socijalne zaštite. Ovo dodatno ojačava poziciju AFD-a. Ujedinjenje Nemačke 1990. godine postignuto je delimično diplomatskim pristankom Moskve (tzv. sporazum „dva plus četiri“). Političke snage u Evropi razumeju da dugoročna bezbednost Evrope nije održiva u stalnom ratu sa Moskvom.

Građani znaju da njihova vojska nije fizički sposobna da vodi visokointenzivne borbe protiv konvencionalne vojske kao što je ruska. Nemačka je danas jedno od najstarijih društava na svetu, sa prosečnom starošću od preko 45 godina. U društvu pojedinaca, sekularnih i dobrostojećih pojedinaca, nijedna mlada osoba nije spremna da se nađe u rovovima da bi postigla apstraktne geopolitičke ciljeve. Vojna služba je ukinuta 2011. godine kako bi se iskorenio obavezni rad i postoji protivljenje njenom ponovnom uvođenju od strane mladih generacija. Otpor nemačkog naroda prema ratu sa Rusijom nije nešto što će trajati zauvek, već pitanje onoga što oni smatraju ispravnim. U kolektivnoj svesti Nemaca, sukob sa Rusijom nema pozitivan uticaj: u boljem slučaju, znači gubitak životnog standarda i deindustrijalizaciju, a u najgorem, totalno nuklearno uništenje kontinenta.

Kada se znaju sve ove činjenice, jasno je zašto Nemci sve više traže političku opciju koja će da vodi drugačiju politiku, oni koji će ih zaštiti od pretnji spolja ali i iznutra.