(FOTO) OVA KUĆA JE VIDELA RAZARANJE I OBNOVU NOVOG SADA Svedok iz pepela i dalje čuva tajne iz 18. veka SMATRA SE NAJSTARIJOM JEDNOSPRATNICOM U CENTRU GRADA
Na samom kraju najprometnije pešačke ulice u Novom Sadu, tamo gde se u senci Saborne crkve i Vladičanskog dvora na nju nadovezuje Pašićeva ulica, postojano stoji kuća koja pamti više od većine istorijskih knjiga u gradu.
Na adresi Zmaj Jovina 25a, još davne 1751. godine, podignuta je jednospratna kuća u baroknom stilu, sa visokim sljemenom i širokim krovnim površinama koje i danas odaju njeno poreklo sa polovine 18. veka.
Ono što je posebno izdvaja nije samo arhitektura, već činjenica da je ovo jedna od svega osam kuća u centru Novog Sada koje su preživele razaranje u buni 1849. godine.
Dok je grad bio bombardovan artiljerijom sa Petrovaradinske tvrđave tokom revolucionarnih previranja 1848/49, većina zgrada u današnjoj pešačkoj zoni bila je srušena ili teško oštećena. Kuća u Zmaj Jovinoj 25a, međutim, ostala je očuvana od podruma do sljemena, zbog čega se danas smatra najstarijom u celini očuvanom kućom u Novom Sadu.
Sličnosti s vojničkim kućama Podgrađa
Način gradnje, masivan i jednostavan, podseća na vojničke kuće u Petrovaradinskom podgrađu, što dodatno objašnjava njenu čvrstinu i sposobnost da izdrži razaranja koja su zbrisala veliki deo grada.
Prva sačuvana fotografija na kojoj se vidi datira iz 1880-ih godina, na kojoj je kuća levo u kadru, dok se desno tada nalazila stara kuća na mestu današnjeg Vladičinog dvora. U pozadini se uočava i Saborna crkva sa prvobitnim tornjem koji je stradao pod bombama i nije ni nalik ovom današnjem.
Novi Sad u preobražaju
Na fotografiji iz 1899. godine nastaloj tokom gradnje Vladičinog dvora kuća se ponovo vidi, sada u okruženju grada koji se intenzivno podiže iz pepela. Već oko 1905. godine, prizemlje kuće krase tradicionalni izlozi radnji, a u kadru se pojavljuje i novi krov tornja Saborne crkve, dovršen nakon obnove grada.
Još jedna fotografija iz sličnog perioda otkriva mnoštvo baroknih detalja na fasadi, ali i karakteristične izloge kakvi su krasili staru čaršiju.
Trgovačke priče između ratova
Između dva svetska rata vlasnik kuće bio je trgovac Miloš M. Raletić, koji je tada pribegao modernizaciji prizemlja - probijeni su veliki izlozi drvenih portala, tipični za početak 20. veka. Ovi izlozi su tada predstavljali novi standard u komercijalnoj arhitekturi grada i ovi današnji na toj kući, postavljeni ponovo kada je tu pre nekoliko godina otvoren lokal Tehnomarketa, umnogome podsećaju na njih. S tim što su danas to samo izložbeni izlozi, odvojeni pregradnim zidovima od celine trgovine.
Lukovi detinjstva kojeg više nema
Ipak, mi klinci koji smo od malih nogu stasavali u Novom Sadu, tu kuću verovatno ponajviše pamtimo po širokim arkadama, koje su šezdesetih godina 20. veka zamenile izloge i zgradi dali zaista jedinstven izgled u čitavom gradu.
Bio je to kao nekakav mistični tunel pred masivnom građevinom, koji je mnogoj dečici služio za zabavu i skrivanje od roditeljskih pogleda tokom šetnji o sunčanim vikendima. A malo kasnije, kada smo se kao omladinci tuda vraćali kući iz zadocnelih izlazaka u grad, umelo je to mesto onako po pomračini i magli da deluje i pomalo jezivo, kao iz nekih loših horor filmova, kada nikad ne znaš kakva te karakondžula čeka skrivena u tami iza nekog od stubova. Ali preživesmo i to...
Fasada kao enciklopedija detalja
Ulična fasada na spratu ima upečatljiv niz od 12 prozora, sa jednim neobičnim “slepim” pendžerom na delu gde linija fasade pravi diskretan prelom. Taj segment je naglašen segmentnom nišom, dok su parapeti ukrašeni elipsastim baroknim ornamentima. Poslednji prozor na uglu prema Pašićevoj ulici izveden je kao pravi „kibic-fenster“, koji je nekada omogućavao diskretan pogled niz ulicu.
Zanimljivosti o kući u Zmaj Jovinoj 25a
• „Slepi“ prozor koji vara oko
Na spratu, u nizu od 12 prozora, jedan među njima je “slep”, nema staklo niti funkciju, već samo fasadno prati oblik prozora na specifičnom mestu gde je fasada blago prelomljena. Danas deluje ko neka misterija. Međutim, u baroknoj arhitekturi ovo je korišćeno da se kompozicija fasade simetrično „izbalansira“, čak i kada unutrašnjost zgrade nije dozvoljavala pravi prozor, jer ne bi imao nikakav smisao.
• Retki novosadski „kibic-fenster“
Na uglu sa Pašićevom nalazi se specifični ka ulici malo izbačeni prozor, takozvani kibic-fenster. Služio je da domaćini mogu baciti pogled niz ulicu bez izlaska iz kuće - svojevrsni „barokni monitoring“ gradske vreve.
• Jedna od samo osam kuća koje su preživele 1849. godinu
U bombardovanju Novog Sada, kada je većina grada razorena dejstvima sa Petrovaradinske tvrđave, ova kuća ostala je netaknuta. To je čini najstarijom kućom u centru grada sačuvanom u celini — od podruma do krova.
• Arhitektura nalik petrovaradinskom Podgrađu
Način gradnje gotovo je identičan vojničkim kućama Podgrađa: masivni zidovi, jednostavna ornamentika i dugački krov na dve vode objašnjavaju njenu izvanrednu izdržljivost.
• Izlozi koji su pratile modu vremena
Od tradicionalnih izloga sa kraja 19. veka, preko modernih drvenih portala trgovca Raletića između dva rata, pa do arkada probijenih 1960-ih — prizemlje ove kuće nosi jasne tragove svih epoha kroz koje je Novi Sad prolazio.
Na fasadi prema Pašićevoj nalaze se i dva prozora nadvišena lunetom i arhivoltom, sa dekorativnom vazom u središtu. Ostali prozori imaju jednostavnija nadprozorna polja, a zidno platno je glatko malterisano, osim oko luneta i slepog prozora gde je izvedeno horizontalno fugovanje.
Unutrašnje dvorište i krov star više od dva i po veka
Balkon koji povezuje prostorije dvorišnog krila danas je zatvoren i zastakljen velikim lučnim otvorima. Iznad uličnog dela kuće uzdiže se barokni krov na dve vode, prepoznatljiv po visokom sljemenu.
Danas je pokriven novim biber–crepom, ali forma krova ostaje verna izgledu iz 18. veka.
Najvredniji svedok istorije u gradu
Da stvari stavimo u kontekst, podsetićemo da je u razarajućem bombardovanju 1849. uništeno oko dve trećine svih zgrada u gradu. Prema nekim izvorima, od ukupno 2.812 objekata, čak 2.004 su bila znatno oštećena ili u potpunosti uništena. A stanovništvo, koje je pre granata brojalo blizu 20.000 duša, spalo je na svega nekoliko stotina preživelih i grad je neposredno nakon bombardovanja bio gotovo pust.
U tom svetlu je kuća u Zmaj Jovinoj 25a, nedirnuta među ruševinama dokle god pogled seže oko nje, kao nekakav svedok iz pepela jednog sveta koji je nestao. Opastala čak i danas, kada investitori željni brzih para ne haju puno za istoriju, estetiku i smisao, ona ima posebnu simboliku.
Ova kuća je, možda više nego ijedna druga u gradu, vanvremenski most između starog, razorenog Novog Sada kojeg više nema i novog, obnovljenog grada koji se izdigao iz prašine i pepela. Preživeo i nastavio dalje.
I jao onome ko se usudi da je ikada takne...
Projekat “Dvorci i velelepna zdanja Vojvodine – raskošni čuvari istorije“ realizuje Dnevnik Vojvodina press doo, a sufinansira Pokrajinski sekretarijat za kulturu, javno informisanje i odnose sa verskim zajednicama. Stavovi u podržanom projektu ne izražavaju nužno stavove organa koji je dodelio sredstva.