KOME SMETA SRPSKI JEZIK U CRNOJ GORI? Nova evropska procedura otvorila staru raspravu o jeziku, identitetu i političkom nasleđu

Ovu vest potvrdila je ministarka evropskih poslova Maida Gorčević koja je usput pozvala pravnike da se prijave i postanu deo tog procesa.  Ona je navela da EU nastavlja konkretne pripreme za članstvo Crne Gore ističući „da se otvaraju prve mogućnosti za građane Crne Gore da karijeru grade u evropskim institucijama”.

Nema sumnje da jedna ovakva odluka potvrđuje političke ocene „da neće doći do izmena Ustava kojima bi srpski jezik bio normiran kao službeni jezik u Crnoj Gori”. Komentarišući navedenu nameru Saveta EU, lider DNP Milan Knežević saopštio je da se time potvrđuju njegove ranije tvrdnje, a to je – da manjinski crnogorski jezik bude zvanični u EU.

On smatra da je takva odluka „direktan pucanj u sve one koji su se na popisu izjasnili  da govore srpskim jezikom”. Profesor Spasoje Tomić ističe da ministarka Gorčević navedenim činom ignoriše realnost u kojoj srpskim jezikom govori natpolovična većina građana Crne Gore, ukazujući da srpski jezik nije „tehničko pitanje”, već identitetska vertikala većine naroda i kao takav ne može biti guran u stranu, dok se prave paralelne strukture za jedan drugi jezik.

Tako je jedna opskurna i marginalna jezička koncepcija zahvaljujući pritisku „evroatlantskih centara moći” ponovo došla u središte crnogorske politike.

Koreni rasrbljavanja

Sredinom šezdesetih godina prošlog veka Brozova Jugoslavija postepeno obnavlja formalno prekinute diplomatske kontakte sa Vatikanom. Da li slučajno ili ne, u septembru 1967. godine u zemlju se vraća sveštenik Krunoslav Draganović, Pavelićev saradnik i jedan od organizatora „pacovskih kanala”, zahvaljujući kojima je mnogo ustaša prebeglo na Zapad i postalo deo tzv. „antikomunističkog konzorcijuma”.

Gotovo istovremeno vrh hrvatskih komunista pokreće niz separatističkih inicijativa (sve je počelo tzv. deklaracijom o jeziku – prim. autora) koje će kulminirati pojavom Maspoka (1970–1971) koji je imao izrazito protivsrpski i antijugoslovenski karakter. Istoričar Aleksandar Raković s pravom ukazuje na Maspok kao na manifestaciju ideja „levog pravaštva” koje su se, krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih, prelile i na područje Crne Gore.

Tako će 1969. godine izvesni Francisko Palovineti (čiji identitet nikada nije potvrđen) uputiti pismo cetinjskom mitropolitu Danilu (Dajkoviću) u kojem mu sasvim otvoreno nudi prelazak na uniju i finansijsku pomoć Svetog oca pape u iznosu od 500 miliona lira. Palovineti u ovom pismu ukazuje na podršku Vatikana „sklanjanju” Njegoševe kapele, a što će se dogoditi 1972. godine. Na mestu Njegoševe zavetne crkve podignut je Meštrovićev Mauzolej (1974) čija je izgradnja bila u funkciji jačanja „samobitnosti Crnogoraca”, o čemu je opširno govorio Mate Meštrović, sin poznatog vajara i jedna od najznačajnijih ličnosti u hrvatskoj političkoj emigraciji.

Eksponenti „levopravaške ideologije” u Crnoj Gori svoje „svetonazore” pokušavali su da još krajem sedamdesetih godina plasiraju u odgovarajućim naučnim, kulturnim i medijskim publikacijama, gde se promovišu ideje o „dukljanskom identitetu Crnogoraca, posebnosti crnogorskog jezika i postojanju autokefalne crkve”.

Čak se i Njegoševo delo prerađuje u skladu s potrebama takve politike. Ipak, mora se istaći, da su bez obzira na podršku uticajnih partijskih struktura, ovakve ideje u samoj Crnoj Gori izazivale ogroman odijum tadašnje stručne i najšire javnosti (primer je fijasko brošure Špira Kulišića, O etnogenezi Crnogoraca, koja je štampana 1980. godine – prim. autora).

Crnogorci su Srbi

Posle šiptarskih demonstracija na Kosovu i Metohiji (1981) u Crnoj Gori se, kao i u drugim srpskim zemljama, dogodio stihijski povratak srpskom nacionalnom načelu. Pojava nacionalnog pokreta u Srbiji krajem osamdesetih godina (Antibirokratska revolucija) dočekana je s velikim oduševljenjem u Crnoj Gori.

Svi ovi događaji ubrzali su pad tadašnje antisrpske vrhuške, što se i dogodilo 11. januara 1989. godine. Novo partijsko rukovodstvo Crne Gore zauzelo je izrazito prosrpsku poziciju, a na Desetom vanrednom kongresu (april 1989) za predsednika je izabran Momir Bulatović, a za sekretara Milo Đukanović. Posle nešto više od godinu dana (22. juna 1991) SK CG će biti transformisan u Demokratsku partiju socijalista Crne Gore.

Naredne godine (1. marta 1992) narod Crne Gore će se na referendumu masovno izjasniti (95,94 % od izašlih) za opstanak u zajedničkoj državi sa Srbijom. Bečka štampa je tih dana ishod ovog referenduma proglasila kao očekivan „jer su Crnogorci zapravo Srbi”. Na ovim osnovama formirana je Savezna Republika Jugoslavija (27. april 1992).

Kao što je poznato formiranje SRJ je bilo trn u oku zapadnim silama jer je potpuna destrukcija postjugoslovenskog i posledično srpskog prostora bila njihov strateški cilj. Zbog toga je SRJ bila izložena nezapamćenim sankcijama, medijskoj satanizaciji, pa čak i optužena za „agresiju” na susedne republike, iako je svima bilo jasno da je stvarnost sasvim suprotna.

Sve to uticalo je na društvene i političke prilike u Crnoj Gori, u kojoj je posle Dejtona (1996), deo rukovodstva vladajuće DPS praktično prešao na stranu agresorskih sila. Ovakva politička orijentacija posebno je došla do izražaja za vreme NATO agresije na zemlju 1999. godine. Ono što je zanimljivo jeste činjenica da su vodeću ulogu u procesima „duhovnog preumljenja Crne Gore” preuzele Sjedinjene Države.

Već u julu 1999. godine crnogorska vlast je angažovala američku lobističku firmu „Preston Gejts Elis” za poslove identitetskog inženjeringa koji treba da bude „razdvojen od Srbijinog”. Robert Grinberg, profesor jugoslovenskih jezika i književnosti sa Univerziteta „Čepel Hil” u Severnoj Karolini održao je 11. aprila 2000. godine predavanje na kojem je kazao „da će crnogorska nezavisna država verovatno proglasiti crnogorski jezik kao zvanični”, dok je istoričar Čarls Ingrao 2003. godine rekao „kako Crna Gora treba da ide stopama Austrije i odbaci srpski identitet kao što je austrijska država 1945. godine odbacila nemački identitet”.

Majkl Holcel, dugogodišnji savetnik Džoa Bajdena za spoljne poslove, u oktobru 2009. godine je na marginama jednog samita OEBS-a u Varšavi izjavio da će ulaskom tada već nezavisne Crne Gore u EU i NATO biti „brzo podignut standard i da će broj Srba biti sve manji”. Tom prilikom on je pokrenuo i pitanje statusa „Crnogorske pravoslavne crkve” iz čega jasno proizilazi koje su snage gurnule Đukanovića u završni obračun sa Srpskom pravoslavnom crkvom u Crnoj Gori. Dakle, ono što se danas dešava u Crnoj Gori pripremano je dugo i temeljno u svetskim centrima moći.

Aorta srpskog naroda

Posle sticanja „nezavisnosti” na sumnjivom referendumu (maj 2006) Crna Gora se nalazi u jednoj vrsti „permanentnog vanrednog stanja”. Vlast je kao strateški cilj proglasila učlanjenje države u „evroatlantske integracije”, a što je iziskivalo radikalan otklon u odnosu na tradicionalni istorijski i duhovni identitet Crne Gore. Rasrbljavanje naroda počelo je da dobija jasne institucionalne okvire, a sama Crna Gora je postala deo svih regionalnih antisrpskih saveza. Vrhunac ovakve orijentacije bilo je svakako priznanje lažne države Kosovo (2008) uprkos stavu ogromne većine građana Crne Gore koji su se protivili ovom činu.

Nakon prijema Crne Gore u NATO bez referenduma (2017) realizovana je stara geopolitička težnja „o stvaranju jednog katoličkog nasipa ili bedema protiv svetosavlja koji čine Hrvatska, Crna Gora i Albanija”. Uporedo sa ovim procesima zvanična vlast je ojačala srbofobiju i počela praktično da realizuje politiku potpune nacionalne diskriminacije onih građana koji se u Crnoj Gori nacionalno izjašnjavaju kao Srbi. Pokušaj otimanja hramova Srpske pravoslavne crkve, pod izgovorom antipravoslavnog Zakona o slobodi veroispovesti (2019), svakako je prelomni događaj posle kojeg se učinilo da u Crnoj Gori više ništa ne može da bude isto.

Ali istorija se svuda na Balkanu, pa i u našoj Crnoj Gori, vazda ponavlja u ciklusima. Javnost još uvek pamti progon 27 profesora srpskog jezika iz Nikšića i Herceg Novog koji su septembra 2004. godine izgubili posao, zbog odluke vlasti da srpski jezik preimenuje u maternji. Ovi ljudi su ušli u istoriju kao moderni heroji. Baš kao i njihovi sunarodnici, posle okupacije Crne Gore 1916. godine, kada austrijska vlast, naredbom generalnog guvernera Viktora Vebera, zabranjuje upotrebu ćirilice u školama, ustanovama i poštanskom saobraćaju, a iz školskih programa isključuje narodne epske i patriotske pesme kao i predmet srpska istorija.

Tome se, iako je bilo nezadovoljstva i u drugim sredinama, jedino odlučno, podnošenjem otkaza na službu, suprotstavila grupa učitelja iz Bjelopavlića, njih četrnaest, zbog čega su ubrzo uhapšeni i stavljeni pod vojni sud. Ostavke koje su potpisali u vojnoj komandi u Danilovgradu, 19. oktobra 1916, ovako su obrazložili: Ćirilica je srpska istorija – arterija, aorta srpskog nacionalizma, a mi smo spremni da budemo srpski učitelji i nećemo da budemo anacionalni. Da bismo ostali dosledni pozivu srpskog učitelja u Crnoj Gori, čast nam je izvijestiti komandu da sa ovim podnosimo ostavku na svoju dosadašnju dužnost. Amin!

Milorad Vukašinović, novinar i publicista

LITERATURA:

Vukašinović, M. (2006). Trenutak istine, Evropa – nacija, Beograd

Matović, V. Ćirilica je aorta srpskog nacionalizma, portal IN4S

Raković, A. (2019). Crnogorski separatizam, Catena mundi, Beograd