SUSRETI: Tamara Jovanović, koautorka postavke „SEOBE KOJE SU MENJALE SVET” Kako su ljudi pre 8.000 godina kretali ka Evropi i zauvek izmenili istoriju

O ovoj postavci razgovaramo sa dr Tamarom Jovanović iz Instituta Biosens Univerziteta u Novom Sadu.

– Postavka je zamišljena tako da na interaktivan način omogući učesnicima da razumeju proces arheološkog istraživanja, ali i to koliko je multidisciplinaran pristup važan u proučavanju prošlosti. Iz tog razloga imali smo deo sa arheološkim iskopavanjima u malom, gde su učesnici mogli da se oprobaju u ulozi arheologa-terenaca. Drugi deo postavke imao je za cilj da upozna posetioce sa specijalizovanim istraživanjima u arheologiji, kao što su arheozoološka identifikacija različitih delova skeleta praistorijskih životinja ili hemijska analiza kostiju i zuba praistorijskih ljudi. A propratni posteri bili su tu da opišu proces multidisciplinarnog istraživanja na primeru proučavanja kretanja i ishrane u neolitu.

Tema postavke nadovezuje se na projekat MOBE. Kakva je geneza tog projekta i sa kojom idejom/ciljem je pokrenut?

– Projekat MOBE nastao je kao nastavak saradnje koju smo nas dve, dr Jelena Jovanović, rukovodilac projekta, i dr Tamara Blagojević, rukovodilac radnog paketa, imale tokom trajanja velikog projekta BIRTH, koji se bavio mamama i bebama u praistoriji, a ponajviše u neolitu. Projekat je finansirao Evropski istraživački savet (ERC), a njime je rukovodila prof. dr Sofija Stefanović i realizovan je u periodu između 2015. i 2020. godine na Filozofskom fakultetu u Beogradu i Institutu Biosens u Novom Sadu. z ove saradnje i naših daljih usavršavanja iskristalisala su se pojedinačna pitanja koja smo smatrale značajnim za bolje razumevanje ovog važnog trenutka u ljudskoj prošlosti – pitanje kretanja, obrazaca naseljavanja i interakcije ljudi sa neposrednim okruženjem.

Velika neolitska seoba u središtu postavke donela je „revolucionarne promene u načinu na koji ljudi žive“. Šta je bilo presudno da se te promene dogode?

– Ključne promene su se desile u gotovo svim segmentima ljudskih života – u načinu privređivanja, gde zemljoradnja i stočarstvo postaju primarne ekonomske prakse, uz zadržavanje lova i ribolova; u načinu stanovanja, organizaciji naselja i arhitektonskih praksi – naselja postaju dugotrajnija, njihova struktura razrađenija, menjaju se materijali od kojih se grade objekti za stanovanje; menja se odnos prema prostoru, ali se menjaju i odnosi unutar zajednica, pojavljuju se prve naznake specijalizacije za određene delatnosti i izgradnja objekata koji su verovatno imali svrhu radionica unutar naselja (npr. za izradu keramičkih posuda i slično). Svi ovi segmenti menjaju se zajedno, jer su oni i neraskidivo povezani i direktno utiču jedni na druge.

Ono što je važno da se napomene jeste da su procesi koji su doveli do ovih velikih promena započeli mnogo ranije i odvijali se postepeno, tokom nekoliko hiljada godina, na prostoru Bliskog istoka. Odatle su se, kroz kretanja ljudi, važne tekovine neolitskog načina života u punoj, razvijenoj formi proširile dalje u Evropu, pri čemu je upravo prostor jugoistočne Evrope, naročito Balkanskog poluostrva, predstavljao izuzetno važan koridor za dalje širenje ovih zajednica i novog načina života koji su one sa sobom donele, dalje u Evropu. Na ovim prostorima možemo da pratimo kako su neolitski pioniri osvajali nove teritorije, na koji način su se suočavali sa novim prirodnim okruženjem, u kojoj meri su se njemu prilagođavali, a koliko su to okruženje prilagođavali načinu života na koji su navikli. Pokretački procesi najčešće se objašnjavaju spregom različitih faktora, od kojih su najdominantniji uticaj klimatskih promena od pre 8.000 godina, kao i društvenih turbulencija u ovom periodu.

Šta je bilo posebno interesantno u društvenom životu/socijalnoj strukturi tih naseobina?

– Posebno interesantno je pratiti kako se vremenom, u sprezi sa ekonomskim promenama, menja i socijalna organizacija, što se često indirektno vidi kroz promene u organizaciji prostora u naseljima. Možemo pratiti promene od jednostavnih ukopanih objekata i naselja koja često nisu bila dugotrajna u ranom neolitu, do razvijenih naselja sa kompleksnijom arhitekturom, koja često poseduju i rovove, mogućeg odbrambenog karaktera, kao i različite specijalizovane objekte ili jasno izdvojene komunalne prostore u kasnom neolitu. Sve ove promene u strukturi naselja zapravo čine dragoceni izvor podataka o promenama u socijalnoj sferi i društvenim odnosima, što ne treba nužno posmatrati kao jednolinijski napredak od prostog ka složenom, iako nekada na prvi pogled izgleda tako, jer se radi o kompleksnim procesima koji su trajali više stotina godina, a započeli sa zajednicama koje svoj novi život počinju u potpuno novom i nepoznatom okruženju.

 Vaša postavka bila je deo Naučnog piknika; kako vidite značaj ovakvih manifestacija i naučne komunikacije usmerene ka najmlađima? Koji je bio Vaš pristup ovoj publici koja tek treba da uđe u svet nauke, u vremenu gde je prag pažnje sve niži?

– Smatramo da je jedan od najvažnijih zadataka odraslih da deci omoguće da razvijaju svoju radoznalost, istraživački duh i kritičko mišljenje i da ih nenametljivo usmeravaju. Upravo su manifestacije kao što je Naučni piknik fantastična prilika da se u opuštenoj atmosferi deci prikažu različiti procesi istraživanja, ali i važni rezultati ozbiljnih naučnih studija koje suštinski doprinose kolektivnom znanju. Interaktivna priroda ovakvih postavki je posebno dragocena, jer je aktivno učešće najbolji način da se deca zaista uključe i usvoje nove veštine i načine na koje posmatraju svet oko sebe, a ne da budu samo pasivni posmatrači. Boravak u prirodi, zelenilo i svež vazduh su takođe značajan faktor, jer ne sputavaju pokret i pozitivno utiču na koncentraciju, a samim tim i pažnju.

N. Marković