BICIKLOM KROZ VOJVODINU: Mali Beograd - Ime sela usekli sekirom u koru stare topole

U prvom talasu, 54 porodice iz Krbavskog polja, oivičenog planinama, potrpale su svoju skromnu imovinu u zavežljaje, majke su pokupile brojnu decu i krenule na put. Bila je 1920. i za njih je, iako su sada bili u istoj državi, Srbija bila otadžbina, a Beograd njeno centralno mesto. Do Beograda nisu stigli, zaustavili su se na gotovo pustom polju na severu tek formirane zemlje. Tu je svaki od dobrovoljaca, Solunaca, onih što je Mihajlo Pupin pozvao iz Amerike da dođu da se bore, dobio svojih pet hektara. 

Doseljenici su, prema lokalnom predanju, sami gradili naselje, uz pomoć veleposedničkih porodica Vojnić i Lelbah. Tek kada je sredinom 1930-ih kroz područje prošao važan put Beograd–Subotica, kuće su postepeno organizovane duž puta i selo je dobilo današnji prepoznatljiviji oblik.   

Kako nije bilo drugih, “natrkivenih” mesta za sastajanje meštana - oni su se prvih godina skupljali ispod jedne topole u centru sela i na njoj su sekirom urezali ime - “Mali Beograd” kao znak lojalnosti novoj državi koja im je dala zemlju i mogućnost za novi život.

Hortijeve vlasti su ih po ulasku u Bačku 1941. internirale u logore u Mađarskoj gde je mnogo njih i umrlo o čemu svedoče imena na spomeniku ispred Mesne zajednice. 

Za razliku od sličnih spomenika širom Vojvodine i cele bivše Jugoslavije, ovde je spisak poginulih u NOB - samo 8 imena, na popisu žrtava fašističkog terora ima 6 imena dok je “umrlih u logoru” čak 38 a “umrlih od posledica fašističkog terora” - 15. Ukupno, Drugi svetski rat je odneo 67 života. Previše za ovako malo selo. Iza zgrade je i spomenik Soluncima, osnivačima sela sa bistom kralja Petra Karađorđevća kao i Etno-kuća koja je bila zatvorena kada sam ja posetio selo. 

U jedinoj prodavnici u selu, trgovini “Ares” hteo sam da kupim hladnu vodu, ali su flaše u svim frižiderima bile mlake. Pitao sam veselu prodavačicu o čemu je reč i dobio odgovor: “Gazda je isključio sve frižidere za piće do 1. maja da ne troše struju!”. 

Pred Drugi svetski rat je u Malom Beogradu živelo 800 stanovnika da bi nakon stradanja u logorima i raseljavanja njihov broj pao na 272 na popisu 1948. Posleratni maksimum selo ima na popisu 1961. - 616 žitelja. Zanimljivo je da je kod većine vojvođanskih sela koja su danas poluprazna upravo ta 1961. bila rekordna, posle nje sledi depopulacija.

Od 346 žitelja koliko ih je bilo na popisu 2022. Srba je 245 a Mađara 59. U selu preko 50 godina nema škole taj objekat danas se koristi za potrebe Mesne zajednice a tu je i prostor koji se izdaje za krštenja, venčanja i daće. Kafana koja je postojala u selu zatvorena je još 1989.

Meštani kažu da u Malom Beogradu ima oko 30 praznih kuća ali i da je proteklih godina primećeno da se nekoliko mladih bračnih parova vratilo.

Kočićevo se utopilo u Mali Beograd

Na današnjoj teritoriji opštine Bačka Topola nalazi se devet kolonističkih naselja: Gornja Rogatica, Bački Sokolac, Karađorđevo, Tomislavci, Srednji Salaš, Mali Beograd, Mićunovo, Njegoševo i Svetićevo. Do 1970-ih postojalo je i naselje Kočićevo iz kojeg su se stanovnici raselili, uglavnom u Mali Beograd.

Na popisu 1971. Kočićevo je imalo samo 13 porodica i bilo je jedno od najmanjih sela u Vojvodini. Tokom naredne decenije stanovnici su se postepeno iselili dok se i poslednja kuća nija ispraznila.  Administrativno je Kočićevo ukinuto 1978.

Kako piše profesor Rastislav Stojanović u tekstu “Kolonistička naselja u opštini Bačka Topola”, agrarna reforma posle Prvog svetskog rata, u novostvorenoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, izglasana je i pokrenuta 25. februara 1919. Bazirala se na odluci Krfske deklaracije iz 1917. o ratnim ciljevima Srbije posle pobede u Velikom ratu i prisjedinjenja delova Austrougarske gde živi (južno)slovensko stanovništvo.

Prvi naseljenici u ove krajeve dolaze već na proleće 1920. godine. Kolonisti dolaze iz tzv. pasivnih krajeva novostvorene države, iz Dalmacije, Like, Banije, Korduna, Bosne, Hercegovine i Crne Gore. 

Zemlja je oduzimana bogatim veleposednicima različitih nacija i vera. Dozvoljavalo im se da sačuvaju do 500 hektara zemlje. Od ove slobodne zemlje u prvim godinama reforme dodeljeno je kolonistima oko 50% zemljišnih poseda. 

Masovna doseljavanja stanovništva bila su u proleće 1921. Zemlju je dobijalo nekoliko kategorija kolonista. Prvi su bili solunski dobrovoljci – borci, nosioci Albanske spomenice i Karađorđeve zvezde koji su dobijali po 5 hektara po članu porodice. U drugu kategoriju su spadali dobrovoljci – neborci koji su dobijali po 3 hektara po članu porodice. Treću kategoriju su činili nadarenici koji su iz pasivnih krajeva aplicirali za zemljišne posede i dobijali oko 8 hektara po glavi porodice. 

Posedi u opštini Bačka Topola davani su privremeno na četiri godine. Porodice koje su imale preko deset članova dobijale su po jedno katastarsko jutro na svakog sledećeg člana. Obaveza kolonista je bila da se zemlja barem jednom nađubri u te četiri godine zakupa. Zemlja se nije smela otuđiti, prodati, iznajmiti ili zapustiti. Uvidom u arhivsku građu, utvrđeno je da se prekršiocima ovih obaveza zemlja oduzimala.

Sva ova naselja postradala su u Drugom svetskom ratu. Kolonističke porodice su raseljene u logore u Mađarskoj, dok su neki od njih preseljeni u Šumadiju, Negotinsku Krajinu ili su se vratili u svoj rodni kraj. Posle oslobođenja 1945. proterano stanovništvo se vratilo u svoja naselja i krenulo ispočetka.