JEZIK KOJI NESTAJE, IDENTITET KOJI OPSTAJE: Subotica i četiri glasa jednog grada

21. februara obeležava se Međunarodni dan maternjeg jezika, dan koji je UNESCO proglasio 1999. godine u sećanje na studente ubijene u Daki 1952. godine, koji su životom platili pravo da govore sopstvenim jezikom. Sedam decenija kasnije, ta borba nije završena. Promenila je samo adresu.

Tema ovogodišnjeg Dana maternjeg jezika je „Višejezično obrazovanje – neophodnost transformacije obrazovanja“, sa posebnim akcentom na glasove mladih. UNESCO poziva mlade ljude da budu zagovornici obrazovnih sistema koji prepoznaju i vrednuju svačiji jezički repertoar.

To nije akademska fraza. To je poziv subotičkom tinejdžeru koji govori mađarski kod kuće, srpski u školi, a bunjevački s dedom, da shvati da svaki od tih jezika nije teret, nego kapital.

Višejezično obrazovanje nije luksuz. U svetu koji se sve brže menja, sposobnost da razumete različite kulturne kodove, da mislite u više jezičkih okvira, postaje jedna od najvažnijih veština 21. veka.

Dok se u međunarodnim institucijama vodi rasprava o opstanku jezika, u Subotici i okolini deca su, ovog februara, dala najkonkretniji mogući odgovor na pitanje šta znači voleti svoj maternji jezik. Stala su pred publiku i recitovala na bunjevačkom. Već jedanaesti put zaredom, Bunjevački edukativni i istraživački centar „Boza Šarčević“ organizovao je takmičenje recitatora „Volim bunjevački“. Ove godine prijavilo se 16 učesnika, a sama činjenica da takmičenje traje više od decenije govori više od bilo koje statistike o vitalnosti jednog jezika i zajednice koja ga neguje.

Skup je otvorila dr Suzana Kujundžić Ostojić ispred BEIC-a, s porukom koja je možda najvažnija od svih izgovorenih tog dana, da deca kroz deklamovanje na maternjem jeziku grade samopouzdanje. Nije reč samo o književnosti. Reč je o tome da dete koje stoji pred mikrofonom i recituje na jeziku svojih predaka uči da taj jezik vredi, da postoji, da je živ. Potom je bunjevačka pesnikinja Gabrijela Diklić pročitala jednu od svojih pesama za decu i takmičarima poželejla sreću na nadmetanju.

Stručni žiri, koji su činili pesnikinja Gabrijela Diklić, savetnica u Gradskoj biblioteci Maša Mladenović i objavljeni autor Miloš Ćuković, doneo je odluku dok su se takmičari odmarali uz sokove i slatkiše. U kategoriji viših razreda prvo mesto osvojio je Milutin Ivošević iz OŠ „Vuk Karadžić“ iz Bajmoka, s pesmom Ane Popov „Hemija“, drugo mesto pripalo je Milici Orčić iz iste škole, s pesmom Gabrijele Diklić „Njiva na kraj sveta“, a treće mesto odnela je Dunja Vojnić Tunić iz OŠ „Bosa Milićević“ iz Novog Žednika, s pesmom Marka Peića „Bunjevačkom rodu“.

U kategoriji nižih razreda prvo mesto je osvojila Jovana Orčić iz OŠ „Vuk Karadžić“ iz Bajmoka, s pesmom Alise Prčić Vukov „Puce“, drugo mesto pripalo je Šimi Vojniću Tuniću iz OŠ „Bosa Milićević“ iz Novog Žednika, s pesmom Suzane Kujundžić Ostojić „Bubuš i mrak“, a treće mesto osvojila je Minja Krasnić iz OŠ „Ivan Milutinović“ iz Subotice, s pesmom Gabrijele Diklić „Kod zubara“.

Svih šest pobednika predstavljaće bunjevačku zajednicu na opštinskom takmičenju recitatora na maternjem jeziku u Subotici, čiji datum će biti blagovremeno objavljen na sajtu Gradske biblioteke. Svi takmičari dobili su zahvalnicu i poklon srazmeran svom uspehu. I dok se svet pita kako sačuvati jezike koji nestaju, ova deca već znaju odgovor. Stoje uspravno, govore glasno i ne zaboravljaju ko su.

Dok mnogi gradovi mukotrpno čuvaju i jedan manjinski jezik, ovaj grad u Srbiji na samoj granici sa Mađarskom svakodnevno funkcioniše na četiri zvanična jezika: srpskom, bunjevačkom, mađarskom i hrvatskom. Tabla na ulazu u grad, natpisi na opštinskim zgradama, presude, formulari, školska zvona – sve to postoji u četiri glasovna oblika. To nije folklor. To je stvarnost jedne zajednice koja je vekovima učila da različitost nije pretnja, već resurs. Ali ta stvarnost je krhka.

Gotovo polovina od oko 7.000 jezika koliko ih danas postoji na planeti verovatno će nestati do početka sledećeg veka. Mnoge zajednice biraju engleski, mandarinski ili španski jer im ti jezici otvaraju vrata ekonomskih mogućnosti. Kada dete prestane da sanja na svom maternjem jeziku, jezik je na putu da umre. Lingvisti upozoravaju da su uslovi za preživljavanje jezika jasni: mora se prenositi deci, mora imati institucionalnu podršku, sopstveno pismo, mora se negovati u školama i medijima. Kada jedan od tih stubova popusti, cela konstrukcija počinje da se klima.

Prvi Statut grada Subotice napisan je na bunjevačkom jeziku. To je dokument o tome da je jedan jezik nekada bio jezik vlasti, zakona i uprave u ovom gradu. Danas nekoliko stotina dece u osnovnim i srednjim školama uči bunjevački jezik sa elementima nacionalne kulture. To su deca koja uče da njihovo poreklo ima ime, gramatiku i budućnost. Jezik je osnova identiteta.

Republika Srbija je 2006. godine pristupila Evropskoj povelji o regionalnim i manjinskim jezicima Saveta Evrope. Tim je obavezala na konkretno – ne na simbolično – delovanje. U Srbiji postoji više od 30 etničkih zajednica koje govore sopstvenim jezicima, a 11 manjinskih jezika ima službeni status. Oko 60.000 dece u Srbiji obrazuje se na osam manjinskih jezika.

Ministarstvo za ljudska i manjinska prava podseća da se pravo na informisanje na jeziku nacionalne manjine ostvaruje kroz štampane i elektronske medije, da se na manjinskim jezicima izdaju novine, časopisi i publikacije, i da elektronski mediji emituju programe na jezicima nacionalnih manjina. Slova u zakonima su tu. Pitanje je uvek isto – koliko tih slova živi van papira.

Aleksandar Šećerov