PROSLAVA DVA VEKA MATICE SRPSKE NA POSEBAN NAČIN – U BUDIMPEŠTI I SENTANDREJI Od „Seoba” do „Mat(r)ice”: u fokusu ostavština Save Tekelije

Kako je juče najavljeno na konferenciji za novinare, u fokusu izložbe je ostavština Save Tekelije, jednog od najznačajnijih srpskih dobrotvora i zadužbinara s kraja 18. i prve polovine 19. veka, čije je delo ostavilo neizbrisiv trag u kulturnom i prosvetnom razvoju srpskog naroda u Habzburškoj monarhiji.

Postavka istovremeno prati i istoriju Tekelijanuma, osnovanog 1838. godine, kao zadužbine za školovanje srpskih đaka i studenata. Tokom decenija, ova institucija postala je jedno od najznačajnijih središta srpske inteligencije, u kom su stasavale brojne ličnosti srpske književnosti, nauke i umetnosti.

Kroz fotografije, arhivsku građu, prepisku i portrete, posetiocima će biti predstavljeni život i dobrotvorni rad Save Tekelije, kao i istorija Tekelijanuma od osnivanja do Drugog svetskog rata. Postavka će počinjati u hodniku Tekelijanuma, pre ulaska u samu čitaonicu, i to pričom koja svedoči o tome da su Srbi na tim ugarskim prostorima živeli i pre Velike seobe. Između ostalog, rekonstruisane su i dve krune vezane za srednjovekovnu srpsku istoriju – krune despota Đurđa Brankovića i Stefana Lazarevića.

Potom sledi deo posvećen vremenu same seobe i patrijarha Arsenija III Čarnojevića, a zatim se dolazi do perioda Save Tekelije, njegovih savremenika i svega onog što je proizišlo iz tada oblikovanih ideja. Tako će, recimo, biti izloženi i rekonstruisana odežda Save Tekelije, kao i njegov grb. Posebno poglavlje postavke biće dokument iz 1910, pronađen u arhivu u Sentendreji, a koji iz prve ruke svedoči o životnim uslovima i statusu koji su uživali ondašnji pitomci Tekelijanuma.

Istog dana u Srpskom crkvenom muzeju u Sentandreji biće otvorena i izložba „Mat(r)ica za dva veka jubileja” autora dr Danila Vuksanovića. Izložba predstavlja spoj istorijskih artefakata povezanih sa istorijom Matice srpske, srpskom likovnom umetnošću i savremenim umetničkim izrazom koji je nastajao na tim temeljima. Ona obuhvata originalne eksponate, umetnička dela i štamparske klišee iz kolekcije Galerije Matice srpske, koji su svojim umetničkim i kulturološkim značajem poslužili kao inspiracija Vuksanoviću u različitim tehnikama likovnog izražavanja.

Ideja izložbe je da ukaže na to da je Matica srpska svojom istorijom idelatnošću uzor i putokaz savremenim stvaraocima, te da je njena uloga u kulturnoj istoriji srpskog naroda izuzetna.

„Darovit, vredan, pošten, rodoljub, čovečan, svestrano izobražen, da reknem – univerzalista!” (Jovan Đorđević o Savi Tekeliji)

Poseban značaj izložbi daje činjenica da se realizuje u prostoru Srpskog crkvenog muzeja u Sentandreji, instituciji koja neguje tradiciju, a ovom izložbom postaje prostor prezentacije savremenog stvaralaštva.

Vernisaž je, podsetimo, izvorno realizovan kao autorova doktorska izložba u Galeriji Matice srpske 2020. godine i nastala je kao (re)interpretacija štamparskih klišea smeštenih u posebno napravljenom ormanu, čuvanih u Galeriji Matice srpske još od vremena Muzeja Matice srpske.

Na izložbi su savremenim umetničkim sredstvima obrađeni motivi sa klišea koji su direktno vezani za bogatu istoriju Matice srpske i Galerije Matice srpske, poput prvog prikaza košnice sa naslovne stranice Letopisa Matice srpske, klišea grafike Srbi svetitelji Doma Nemanjinog, klišea sa portretom mladog Save Tekelije i karikature Uroša Predića na kojoj je prikazan Laza Kostić. Pored Vuksanovićevih radova, postavku će zaokružiti originalni štamparski klišei, kao i digitalne kopije dela iz kolekcije Galerije Matice srpske.

Izložba će biti otvorena do 20. septembra 2026. godine.    

M. S.