SVA LICA STAROG JEZGRA NOVOG SADA Kako je rasla i stasavala vojvođanska prestonica

Ne treba smetnuti s uma da pomenuta varoš, koja se još i nazivala Petrovaradinskim Šancem, nastala još 1697. godine oko mostobrana ispred pontonskog mosta, gde su se naselili trgovci, zanatlije i vojnici, a svom naselju udenuli ime Ratzenstadt, odnosno Racka varoš iliti Srpski grad.

Takođe, kada je ono postalo slobodan kraljevski grad, bio je red osmisliti neko atraktivnije ime grada, a među predlozima su se našli: Bacvar (Bački Grad), Dunavar (Dunavgrad), Viskoz (Međurečje) i Vaserbrug (Vodengrad).

Međutim, Mariji Tereziji predočena su tri predloga: Dunavar, Viskoz, ali i Ujvidek (Újvidék, na mađarskom: Nova zemlja, Nova oblast), za koji se carica najzad i odlučila, budući da je na latinskom ono prevedeno kao Neoplanta, na nemačkom Nojzac (Neusatz), na bugarskom Mlada Loza i na srpskom Novi Sad, koji je najtalniji prevod latinskog naziva.

Naime, od tada pa do danas jasno je da su se mnoge stvari izmenile u Srpskoj Atini, a prva veća prekretnica bilo je bombardovanje sa Petrovaradinske tvrđave tokom Mađarske revolucije 1848-1849. godine. Novi Sad je tada poprilično bio razoren, ali je vrlo brzo usledila obnova i stvaranje lica grada kakvo nam je i danas donekle poznato.

Obnova grada podrazumevala je izgradnju brojnih palata, javnih zgrada i hramova u raznim stilovima: baroknom, klasicizmu, romantizmu, secesiji... Period između dva svetska rata dopunio je Novi Sad modernom arhitekturom, dok smo danas svedoci savremenog načina gradnje koji, kako to oduvek biva, odstupa od stilova svojih prethodnika.

Vojvođanska prestonica menja se na dnevnom nivou, a najbolji uvid u razvitak grada može da se uoči sa fotografija koje su nam dostupne, a koje datiraju mahom s početka 20. veka.

Osim ilustracija koje prikazuju Novi Sad u 21. veku, odnosno poslednjih 20-ak godina, a koje su delo naših bivših i sadašnjih foto-reportera, ostale su nam ustupljene sa Fejsbuk stranice „Stare fotografije Novog Sada“ koju uređuje dr Miloš Stojaković.

Zahvaljujući arhivama koje su majstori pravili, mi danas možemo da vidimo kako je staro jezgro grada izgledalo pre stotinak godina, kada je današnji Trg slobode nosio naziv Trg Franca Jozefa.

Jedan od njih bio je i Mor Erdelji koji je 1900. godine napravio kadar u čijem je fokusu Gradska kuća (sazidana 1895. godine), kao i dve tada glavne ulice koje su vodile do samog centra: Gospodska (današnja Ul. kralja Aleksandra) i Futoška (na čijem se mestu danas nalaze Pozorišni trg i Jevrejska ulica). Kako je fotograf stajao iznad današnje Zmaj Jovine ulice, a između rimokatoličke crkve Svetog imena Marijinog (zidane od 1892. do 1894. godine u neogotskom stilu) i jedne od zgrada na čijem se mestu danas nalazi Tanurdžićeva palata, da se videti i panorama grada koja je umnogome drugačija od današnje.

Drugačiji ugao posmatranja Trga Franca Jozefa, iz istog perioda, prikazan je na sledećoj fotografiji, iz pravca Doma JNA (zgrada sazidana 1892. godine). Na prvi pogled ne da se naslutiti o kom delu grada je reč, makar onima koji ne poznaju novosadsku istoriju toliko da znaju da današnja Ulica Modene (zajedno sa prepoznatljivom Tanurdžićevom palatom) nije oduvek postojala, kao i da je umesto spomenika Svetozaru Miletiću nekadašnji trg krasio spomenik Svetog trojstva (koji je stajao u centru od 1781. do 1948. godine), kao i kružni drvored po sredini celokupnog prostora.

Na slici se da videti i nekadašnja apoteka, zgrada koja je bila tik uz crkvu Imena Marijinog, a koja je srušena nakon Drugog svetskog rata. Kaldrma, konji i fijakeri takođe su detalji koji su tada bili karakteristični za centar Novog Sada, a danas se mogu videti samo u specijalnim festivalskim prilikama.

Idemo dalje... Ali ne mnogo bliže današnjici. Na fotografiji nastaloj 1936/1937. godine vidimo malopre pomenutu Tanurdžićevu palatu koja je sazidana 1934. godine na uglu Zmaj Jovine i Ulice Modene koja je nastala 1926. godine, dobivši ime po gradu u Italiji.

Drveće sa prethodne slike sada liči na šumarak (koji je postojao do 1939. godine, kada je postavljen spomenik Svetozaru Miletiću), a apoteka i fijakeri još uvek su na istom mestu. Još jedna novina u pomenutoj dekadi jesu i šine koje su usmeravale savremeniji prevoz kroz sam centar grada.

Ova fotografija jedna je od poslednjih koja prikazuje Trg oslobođenja (kako je bio naziv sve do kraja Drugog svetskog rata) u ovakvom izdanju, budući da nakon toga sve više poprima obličje današnjeg Trga slobode.

Upoznavanje sveta oko sebe uvek je atraktivnije iz ptičje perspektive, jer tek tada možemo da sagledamo nešto iz novog ugla i zavirimo u ktuke koji su nam inače nedostupni.

Isti slučaj je i sa crno-belom fotografijom koja prikazuje najuži centar Novog Sada tokom prve polovine šezdesetih godina prošlog veka. Ono što nam daje pomenuti vremenski okvir jeste autobus na sprat „Leyland”, a koji se u novosadskom saobraćaju sretao od 1952. godine, pa još narednih desetak. Takođe, kroz Trg slobode još su prolazile tramvajske šine, koje su uklonjene 1959. godine, odnosno godinu dana nakon što je tramvajski saobraćaj ukinut.

Tik iza tornja „katedrale” vide se Vladičanski dvor i krst koji je na tom mestu stajao do 1956, što je još jedan od ukazatelja o kom razdoblju je reč. Naravno, Podbara je još uvek sva „u razređenim objektima” ali koji dostižu maksimalnu visinu do četiri sprata, što nije slučaj sa današnjom slikom i prilikom ovog dela grada.

Fotografija nastala sedamsedestih godina, napravljena iz sličnog ugla kao ona iz 1900, pokazuje nam napredak centra Novog Sada u kontekstu sve gušćeg javnog saobraćaja, ali i pojavljivanja modernijih zgrada iza Gradske kuće. Osim fasade centralnog objekta na slici, jedino što je još danas potpuno identično jeste spomenik Miletiću koji je uveliko bio mesto susreta i odmora.

Ipak, ono što je na fotografiji još uočljivo, a od početka 1993. godine više nema u potpunosti takvo „lice“, jesu dve zgrade levo uz Gradsku kuću - jedna koja više ne postoji (levo u kadru) i druga koja je „modifikovana“, te zajedno sa srušenom danas čini kompleks Apolo centra. Objekti koji se vide sazidani su sredinom 18. veka, a ovaj koji je i dalje zadržao svoju osnovu nekada je bio dom osnivača i prvog predsednika Matice srpske Jovana Hadžića (1799-1869), a od 1910. godine i prvi bioskop u Novom Sadu, noseći naziv upravo - Apolo.
„Selimo se“ nekoliko dekada unapred, tačnije na sam početak novog milenijuma, kada je Trg sa okolnim ulicama uveliko zatvoren za saobraćaj i pretvoren u pešačku zonu (sredinom 90-ih) i konačno najsličnijeg izgleda današnjem centru grada.

Panoramska slika i prilika starog jezgra Novog Sada da se videti i na fotografiji iz 2009. godine, koju je napravio naš nekadašnji foto-reporter Branislav Lučić, a koja, ako se izuzmu izmene u Ulici Modene, odaje utisak da je napravljena svega pre nekoliko dana...

Zato vam za kraj predstavljamo i kadrove koji zaista jesu nedavno nastali, a vama prepuštamo da odlučite koje razdoblje Novog Sada vam se najviše dopada.

L. Radlovački

Projekat „Kako je rastao Novi Sad – grad koji je oblikovalo vreme“ realizuje Dnevnik Vojvodina Press, a sufinansira Grad Novi Sad – Gradska uprava za kulturu. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.