BICIKLOM KROZ VOJVODINU: STANIŠIĆ (4) Kako su Dalmatinci, umesto u Apatinu, završili na severu Bačke

Odakle dalmatinski akcenat na severu Bačke?

Na mestu interniranih Nemaca, odlukom Vlade DF Jugoslavije na trećem zasedanju AVNOJ-a održanom posle Drugog svetskog rata, u Vojvodinu i Baranju trebalo je da bude naseljeno stanovništvo iz pasivnih krajeva Hrvatske (Dalmacija, Lika, Banija, Kordun, i Gorski Kotar), Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Srbije i Makedonije, pa je tokom 1945/1946. godine iz ovih krajeva kolonizirano oko 42.000 porodica. 

Za kolonizaciju naroda iz Dalmacije prvobitno je predviđen grad Apatin, koji je mogao prihvatiti oko 10.000 ljudi, taman toliko koliko je i planirano da dođe iz kršne Dalmacije. Međutim pred sam dolazak prvog voza u Bačku došlo je do obrta, jači lobi Ličana je presudio, i Dalmatinci su morali put dva bačka sela udaljena od Dunava i glavnih puteva - Stanišić i Riđica. U Stanišiću je planiran smeštaj za 1.330, a u Riđici za 670 doseljeničkih porodica.

Kada je prva kompozicija naseljenika (150 porodica), sa područja Obrovac, Zadar, Knin i Sinj koja je upućena za Riđicu stigla 6. decembra 1945. u Stanišić, starosedeoci Stanišića listom su izašli na železničku stanicu da vide i pozdrave naseljenike, a pozdravni govor im je održao Jovan Vukajlov, predsednik opštine. Stanišićani su prve naseljenike darivali jelom, pićem i drugim đakonijama. 

Impresionirani ovakvim dočekom, i čuvši da je Stanišić veće i lepše mesto, putnici nisu hteli da produže za Riđicu. Izrazili su želju da ostanu u Stanišiću i da se tu nasele. Veći broj porodica napustilo je vagone i samovoljno se uselilo u prazne kuće u Stanišiću (okolina Železničke stanice (danas ulica Cara Dušana). Međutim kolonizacioni plan pokrajinske komisije u Novom Sadu nije se mogao menjati…

U Stanišić je prvi transport porodica iz Dalmacije (od ukupno sedam) stigao na Svetog Nikolu 1945. Put od Dalmacije do Stanišića bio je dug i iscrpljujući. Mase naroda putovali su brodovima do Bakra i železnicom do Sušaka, pa preko Zagreba, do Dunava, neki transporti preko Novog Sada a neki preko Bogojeva. Od 867 porodica koje su se zadržale u Stanišiću 1956. prema poreklu naseljavanja bilo je: 121 porodica iz Knina, 242 iz Sinja, 85 iz Šibenika, 22 iz Makarske, 18 iz Imotskog, 3 sa Korčule, 2 iz Like, iz Benkovca 161, 111 iz Splita, 49 iz Metkovića, 21 iz Drniša, 6 iz Zadra, 3 porodice sa Korduna i još nekoliko porodica iz raznih krajeva.

Za razliku od drugih naselja u Bačkoj, u Stanišiću se kolonisti nisu grupisali po srezovima i krajevima odakle su došli. I na kraju, u vreme kolonizacije Vojvodine 1945–1948. u Stanišić je, u odnosu na druga sela u pokrajini, došao najveći broj kolonističkih porodica - 1070 (5.430 članova).

U petom talasu kolonizacije u selo pristižu “Makedonci”. Reč je zapravo o Dalmatincima koji su između 1921. i 1936. kolonizovani u Ovče Polje u Makedoniji pa su ih po izbijanju rata 1941. bugarski okupatori proterali prvo u Niš a kasnije su prešli u Negotinsku krajinu da bi posle rata 1946. završili u Stanišiću.

Kolonistima je dodeljeno 11.500 jutara obradive zemlje, a u zavisnosti od broja članova i zasluga u ratu porodice su dobijale od šest do 14 jutara.

Od vladike Irineja do „Debelog samuraja”

Stanišić je u proteklih vek i po dao brojne poznate ličnosti čiji značaj prevazilazi lokalne okvire. Ne postoji nijedno selo u Vojvodini iz kojeg je poteklo ovoliko uspešnih ljudi u najrazličitijim oblastima.

Dimitrije Konjović (1888–1982) bio je pilot i industrijalac;  Ivan Radović (1894–1973) — slikar, akademik, član jugoslovenskog tima u Devis-kupu 1929;  Imre Pačeri (1900–1980), lekar, higijeničar, ergonom, univerzitetski profesor;  Gašpar Ulmer (1915–2002) istoričar, književnik i arhivist;  Tu su zatim i Stojan Berber (1942), lekar, književnik, univerzitetski nastavnik i medicinski akademik;  Dušanka Ogar (1951–2014), kustos Gradskog muzeja u Somboru i autor velikog broja tekstova o društvenom životu i običajima naroda Stanišića;  Nikola Poplašen (1951) — univerzitetski nastavnik, predsednik Republike Srpske u periodu 4. novembar 1998 — 6. mart 1999;   Dragica Palaversa Mijač (1953–2014) reprezentativka SFRJ u rukometu (zlato na SP 1973. i Mediteranskim igrama 1979, srebro na SP 1971);  Jasmina Grković-Major (1959) - filolog i lingvista, univerzitetski profesor na filozofskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu, član SANU;  Mirjana Đurica (1961) — reprezentativka SFRJ u rukometu, olimpijska pobednica 1984, sa RK „Radnički“ iz Beograda osam puta prvak Jugoslavije i dva puta prvak Evrope;   Angelina Atlagić (1962) - kostimograf, scenograf, slikar i univerzitetski profesor; Slavica Rinčić (1966) — rukometašica;  Slobodan Veselinović (1967) — rukometaš koji je godinama igrao u Prvoj španskoj ligi;  Svakako jedan od najpoznatijih Srba rođenih u Stanišiću je Irinej Bulović (1947) aktuelni episkop Bački.

U Stanišiću je postojao čak i pank-bend “Debeli Samuraj”. Snimili su jedan album “Svako ima pravo na život… na svoj život imam pravo samo ja” (1997).

Period prilagođavanja kolonista novim uslovima rada i života potrajao je nekoliko narednih godina. Najviše poteškoća bilo je oko zemljoradnje jer ovi vredni, ali tom poslu nevični ljudi, nisu uspevali da odmah pravilno obrađuju zemlju i pripremaju useve, a posao je otežavao i nedostatak poljoprivredne mehanizacije i alatki (u selu je bilo svega desetak traktora, sa dve-tri sejačice, kao i 23 vršalice koje su zatečene ovde), pa je prvih godina zemlja obrađivana po „brigadnom sistemu“.

I ratni događaji 1991-1995. opet su prisilili Srbe Krajišnike na nove mučne seobe. Početkom jula u Stanišić dolaze prve izbeglice iz velikih gradova (Zagreb, Zadar, Split, Sisak, Rijeka, ...), ali već krajem 1991. i čitave kolone izbeglica.

Petog, šestog i sedmog novembra 1991. stiglo je u Stanišić oko 150 učenika iz Tenja i okoline koji će u Stanišiću pohađati osnovnu školu (nastava će se odvijati u popodnevnoj smeni a to će biti njihova škola). U subotu 9. maja 1992. g. učenici iz Tenja, njih oko 150 sa svojim nastavnicima, koji su utočište za vreme rata u Hrvatskoj našli u Stanišiću, gde su pohađali školu, vratili su se kući u Tenje.

Ipak, najveći egzodus zabeležem je nakon operacije “Oluja” - tada u Stanišić dolazi novi talas dalmatinskog srpskog stanovništva između 3.000 - 4.000 ljudi ali se samo mali broj njih zadržava u selu.

Nakon pada Srpske Krajine i dolaskom velikog broja izbeglica u Stanišiću dolazi do proterivanja jednog broja ovdašnjih Hrvata. Do kraja avgusta 1995. iz Stanišića su se iselile 43 hrvatske porodice.

Pred kraj posete Stanišiću obilazim oba groblja, pravoslavno i katoličko kao i Kalvariju i produžujem na sever u pravcu Riđice, najsevernijeg sela u sastavu Grada Sombora o kojem ćete čitati na ovom mestu za sedam dana.

Robert Čoban