(FOTO) BICIKLOM KROZ VOJVODINU: KRUŠEVLJE Nekad drvoredi dudova hranili svilene bube, sad – pusto selo

Tabla na ulazu u selo je potpuno zarđala, jedva se vidi natpis iz vremena kada je ovo bilo posebno naseljeno mesto. Sa desne strane puta nalazi se poljoprivreno imanje, jedna od svega nekoliko kuća koliko je ostalo naseljeno u Kruševlju, ostale su napuštene, obrasle u žbunje ili su se same srušile.

Sa leve strane puta najveći objekat u selu, nekada je to bilo sedište Mesne zajednice a pre toga - Uprava logora Kruševlje o čemu i dalje svedoči izbledeli natpis na pročelju kuće. Vidi se da je objekat decenijama potpuno napušten ali je kapija bila zaključana pa sam svoju znatiželju zadovoljio prišavši sa zadnje strane, preskočivši nisku ogradu kao u Balaševićevoj pesmi “Čivutski vrt”: “Šta je bedem nek široki zid, lako se zajaše ko stari čilaš...”. 

Preskočio sam ga i ušao u objekat u kojem očigledno niko nije bio već decenijama. U jednoj kancelariji naišao sam na gomilu razbacanih knjiga uglavnom na teme iz opusa: “Tito, revolucija, mir...”. Posudio sam “Ko je ko u Jugoslaviji”, izdanje iz 1970.

Kruševlje se prvi put pominje od strane Mađara 1520. a 1598. i u jednom turskom popisu. Neki izvori pominju da su u Srednjem veku tu živeli srpski stočari, nomadi koji su na mestu današnjeg Kruševlja podigli nekoliko drvenih kuća. Posle je cela ta oblast bila napuštena kao posledica Tatarskih razaranja. Ponovo je naseljeno 1633. takođe Srbima stočarima. Nakon oslobođenja od Turaka ovo selo zajedno sa celom Bačkom 1687. dolazi pod upravu Habsburga.

Početkom 18. veka Kruševlje je ponovo napušteno i tek 1762. ovde se pod upravom Marije Terezije naseljavaju prvi nemački kolonisti. Drugi talas dolazi između 1784. i 1787. pod upravom njenog sina Jozefa Drugog. U Gakovo tada stiže 230 nemačkih porodica a u Kruševlje 70. Većina tih kolonista došla je natrkivenima čamcima, takozvanim Ulmskim kutijama putujući između dve i tri nedelje Dunavom od Ulma do Apatina gde su se iskrcali. 

1770. godine doseljenici su sagradili malu katoličku crkvu a ubrzo 1789. i školu. 1822. u Kruševlju je živelo 803 Nemaca i 6 Jevreja (uglavnom trgovaca) u 150 kuća. Bavili su se poljoprivredom, uglavnom su gajili pšenicu i kukruz a neke porodice su se specijalizovale i za uzgoj svilenih buba koje su se hranile listovima duda.

1895. železnička pruga koja je spojila Sombor i Baju prolazila je oko tri kilometra južno od sela. U početku su meštani morali da idu do železničkih stanica u Stanišiću ili Gakovu da bi 1912 južno od sela. bila sagrađena mala stanica baš za potrebe Kruševlja koja je 1924. spojena sa uskotračnom prugom sa samim selom. Putnički saobraćaj Sombor-Stanišić ukinut je 1979. a 1991. i teretni. Struja je u Kruševlje došla 1925. i u to vreme u selu je postojao jedan parni mlin, biblioteka, osnovna škola sa četiri razreda i mala manufaktura za proizvodnju svile. Populacija je u ovoj naprednoj zajednici stalno rasla - 1878 bilo je 968 stanovnika a 1890 čak 1.092 što je ujedno i istorijski maksimum sela... 

Formiranjem Kraljevine SHS Kruševlje je ostalo sa ove strane granice, nekih 6 kilometara od Mađarske ali se u svakodnevnom životu meštana nije puno toga promenilo. Tridesetih godina osniva se „Kulturbund”, a manji broj stanovnika u drugoj polovini te decenije postaju simpatizeri Nacističke partije. Početkom Drugog svetskog rata oko 50 muškaraca iz sela priključilo se SS-trupama i otišlo na Istočni front. Kada je početkom oktobra 1944. postalo jasno da će partizani i Crvena armija veoma brzo stići do sela manji broj porodica je otišao sa nemačkim trupama na zapad dok su ostali, verujući da nikome nisu ništa skrivili - ostali u svojim kućama i tu dočekali novu vlast. 

Uredno održavano nemačko groblje

Nemačko groblje sam ostavio za kraj obilaska onoga što je ostalo od nekada naprednog sela čiji drvovredi dudova su davali lišće za svilene bube i plodove za rakiju dudovaču koju je danas jako teško pronaći u Vojvodini.

Između desetak preživelih nadgrobnih spomenika nalazi se veliki kameni krst sa dve ploče na kojima na srpskom i nemačkom piše da ovde počivaju potomci Švaba koje je Habsburška monarhija tu naselila u 18. veku. Ploča je postavljena 2005. godine. Inače, čitavo groblje je uredno pokošeno što navodni na zaključak da potomci žitelja Kruševlja iz Nemačke šalju novac za njegovo održavanje što je slučaj na koji sam naišao u još nekim vojvođanskim selima.

Iz pravca Stanišića partizani su 20. oktobra ušli u Kruševlje i već sledećeg dana počela su hapšenja. Skoro svi preostali muškarci su odvedeni a cela nemačka populacija proglašenja je kolaboracionistima i simpatizerima Trećeg rajha kojima se oduzimaju imovina i građanska prava. Na Božić 25. decembra 1944. 60 mlađih muškaraca i žena odvedeno je u Sovjetski savez na prinudni rad, većina u rudnike u Sibiru. Ostatak stanovništva, starci i deca ostali su selu koje je pretvoreno u Logor Kruševlje.

Prema istraživanju dr Branislava Danilovića, koje je objavio u knjizi “Gakovo i Kruševlje, logori za podunavske Švabe u Bačkoj 1945-1947”, ova dva sela su odlukom organa vlasti od 25. novembra 1944. raseljena i proglašena za mesta pod posebnim režimom a zatim pretvorena u logore.

Od 43.040 Švaba ili 52.8% koliko ih je ostalo posle rata da živi u Somborskom okrugu u logorima Gakovo i Kruševlje internirano je između 35.000 i 37.000 ljudi (uglavnom starci, žene i deca) a ostali (mlađi muškarci i devojke) su odvedeni u rusko zarobljeništvo na prinudni rad.

U Logoru Gakovo umrlo je 4.823 ljudi dok je u Kruševlju tokom te tri godine preminulo 3.419 nemačkih civila. Navodi se da je oko polovina njih umrla tokom “meseca smrti” id novembra 1945. do marta 1946.

Nakon raspuštanja logora Kruševlje kao i u slučaju Gakova 1948. ovde su poslati Grci i Makedonci koji su prethodno bili u Bulkesu (Magliću), njih oko 4.000 da bi 1951-52. oni bili poslati nazad u Makedoniju, deo njih u Mađarsku i Čehoslovačku. Tako su i Gakovo i Kruševlje ponovo ostali prazna sela.

Posle su tu kolonizovani Srbi i Hrvati doseljeni iz pasivnih krajeva, njih oko 280 u 70 kuća. Katolička crkva koju su 1818. podigli Nemci srušena je 1958. Selo je počelo da prazni, 1971. ukinuta je Mesna zajednica Kruševlje i naselje je priključeno Gakovu. Na popisu 1981. bilo je 150 stanovnika da bi danas prema nekim procenama u Kruševlju stalno ili povremeno živelo oko 30 ljudi.