Oslobođenje Vojvodine 1918: Sećanje na Veliki rat i bratstvo naroda

Predavači, general-major Milorad Stupar i emeritus profesor dr Stevan Vasiljev, podsetili su na ključne događaje iz 1918. godine i značaj srpsko-bunjevačke saradnje koja traje već više od jednog veka.

Dečačka sećanja koja postaju istorija

Profesor Vasiljev nije istoričar po struci, kako sam ističe, ali priče iz detinjstva oblikovale su njegovo interesovanje za ovu temu. Sećanja na razgovore svog dede i komšija ostala su duboko urezana u pamćenje.

-Setio sam se svog dede na Bikovu, koji je sa komšijama pričali o Prvom svetskom ratu. A ja sam 1952. godine imao 11 godina. Upijao sam svaku reč- priča Vasiljev.

Ti ljudi, kako se seća, imali su samo četiri razreda škole, ali su znali osnove nemačkog i mađarskog jezika jer su muškarci služili vojsku u Austrougarskoj. Morali su da govore mađarski zbog komunikacije sa administracijom do 1918. godine.

-Oni pričaju o Tomašu Masariku. I ja tek kasnije, kroz školovanje, saznajem ko je to bio, kakav je to čovek slovenfil bio. Masu stvari sam video, kako su ti ljudi u ono vreme, kada ni radio nije bio, imali izvanredne komunikacije između- objašnjava Vasiljev.

Posebno ga je dirnuo način na koji su očevi poredili sudbine svojih sinova sa različitih frontova.

-Jedan moj deda ima sina, koji je rođen 1912. godine, i on je bio vojnik, služio je u ono vreme tri do pet godina. Njega šalju na zapadni front u Austrougarskoj, a komšinog sina šalju na istočni front. I sinovi dvojice su na različitim frontovima služili, sinovi dvojice upoređuju, nakon 30 godina, kako je prošao jedan sin, kako je prošao drugi sin. Znate, to je za mene bilo vrlo upečatljivo.

Vasiljev je podelio i dirljivu porodičnu priču o fotografiji svoje bake.

-Imam čak i fotografiju, jednu sačuvanu, koju... ja moju baku nisam zapamtio nikad, jer je preminula pre nego što sam se ja rodio 1941. godine. I ona sa svojim sinom, od pet godina, to je moj otac, rođenjem 1912, 1917. godine, ide kod fotografa, koji pravi razglednicu.

Na toj razglednici stoji samo mesto Alex, sa latinicom, sa iks na kraju, i broj vojnika.

-Ona ne zna nigde je on. Ona je u marami, verovatno vezena maramica, tu stoji i mali Deran, od pet godina, koji jedino zna da se slika, šta radi, ne zna, jer otac u ratu, i njen sin. Čudne su to dimenzije, kad se setite tih vremena.

Presudne vojne operacije

General-major Stupar detaljno je objasnio kako je mala srpska vojska uspela da prekrene tok rata.

Početak kraja nastupio je na Solunskom frontu 1918. godine.

-Godina 1918. je nešto gde je srpska vojska, malobrojna, na delu Solunskog fronta probila front uz podršku saveznika, izbacila jaku bugarsku vojsku. Za 15 dana je Bugarska kapitulirala, a onda silovito krenula oslobađanju centralne Srbije- objašnjava Stupar.

Taj proboj, kako ističe, preokrenuo je tok celog rata.

-Proboj male, organizovane, dobro obučene, sa visokim moralom srpske vojske je uticao na završetak Velikog rata. Imajući u vidu da Nemci nisu imali problema ni na zapadnom, ni na istočnom frontu. Problemi su nastali na balkanskom pomoćnom frontu.

Srpska vojska je pokazala neverovatnu izdržljivost.

-Ta srpska vojska je za 45 dana prešla 600 kilometara. Praktično svaki dan je pod borbom prelazila 13 do 14 kilometara i oslobodila Beograd 1. novembra 1918. godine.

Međutim, rat za srpsku vojsku nije bio gotov oslobođenjem Beograda.

-Imajući u vidu slabosti Austrougarske carevine, poraze na frontovima, pojavu zelenog kadra, anarhiju, bezlašće, pljačke, ubistava, došlo je do istorijskog momenta, da se srpskom vojskom oslobodi prostor sa južnim Slovenima- navodi Stupar.

Subotica i konačno oslobođenje

Na poziv Srba u Vojvodini, srpska vojska prelazi Savu i Dunav.

-Srpska vojska oslobađa Srem, oslobađa Banat, i dolazi 13. novembra u Suboticu i Baju, gde je, inače, ta linija krajnjeg dostizanja srpske vojske shodno Beogradskom primirju.

Stupar je sa ponosom govorio o vojnim jedinicama.

-20. novembra Split je oslobodio 13. puk Hajduk Veljko Timočke divizije. Isto tako je moju Kikindu 20. novembra oslobodila Morovička brigada, odnosno Gvozdeni puk. To je bila veličina srpske vojske da je kompletnu teritoriju, negledajući gde je koji stanovnik, odnosno nacija u broju veća, oslobodila.

Poređenje sa današnjim odnosima bilo je neizbežno.

-Kikinda i danas priznaje to što se desilo 1918. godine. A Splićani koji su dočekali sa suzama srpsku vojsku kao oslobodioce, imaju i takvu tablu na rivi da se zahvaljuju kralju Petru, oni sad govore da smo mi bili okupatori- kaže Stupar sa gorčinom.

Postavio je retoričko pitanje.

-Kako možemo biti, srpska vojska okupatori, kad su oni u Austrougarskoj bili autonomija, nisu imali državu. Ako smo bili okupatori, što se nisu borili protiv okupatora, već mi smo im doneli slobodu, a oni to zloupotrebljavaju.

Ideja jugoslovenstva i mudrost predaka

Stupar je objasnio ideju koja je vodila srpski narod u tom periodu.

-Srpski narod je kroz jugoslovenstvo, kroz južne Slovene, posmatrao nešto što se zove stablo sa istim korenom, a sve te nacije su kao grane toga stabla. I pod tim uslovima, takvim shvatanjem, kroz Nišku deklaraciju, kroz Krfsku deklaraciju, srpska vojska je oslobodila sve južne Slovene uz oslobađanje Srba i dala državnost.

Posebno je istakao političku mudrost Srba u Vojvodini. 

-Ovde, u Vojvodini smo bili oprezni zahvaljujući Svetozaru Miletiću, a pogotovu Jaši Tomiću.

Stupar je citirao čuvene Tomićeve reči koje su opredelile sudbinu Vojvodine.

-Kad se govorilo gde će se Vojvodina priključiti, ili Zagrebu ili Beogradu, on je govorio o Beogradu sa jednom poznatom njegovom rečenicom: "Hajdemo mi Srbi prvo da obučemo košulju, pa sako, pa onda ćemo se ogrnuti kaputom jugoslovenstva."

Konsekvence drugačije odluke bile bi katastrofalne, smatra Stupar.

-Ne daj Bože da smo se priključili Zagrebu, sigurno ni Bunjevaca, ni Srba ne bi bilo sada na prostoru Vojvodine, kao što ih nema u Hrvatskoj. Spali su od polovine na statističku grešku.

Bratstvo koje traje

Predsednik Bunjevačke matice Veljko Vojnić govorio je o istorijskom značaju 1918. godine za bunjevački narod.

-Danima 1918. godine, danima koji su prethodili Velikoj narodnoj skupštini i kada je došlo do priključenja Baranje, Bačke i Banata Kraljevini Srbiji i kasnije razvoju svih odnosa koji su omogućili Bunjevcima da se razviju kao nacionalna zajednica autohtona, tu su počeli Bunjevci i nakon tih datuma da koriste svoj jezik u službenoj upotrebi i da ga javno iznose.

Pre toga, kako ističe, situacija je bila potpuno drugačija. 

-Do tih datuma, do oslobođenja ovih krajeva od strane srpske vojske, Bunjevci su bili izuzetno ugnetavani. Nisu smatrali Austrougarsku svojom domovinom, ali Srbiju danas smatraju.

Rezultati te saradnje vidljivi su i danas. 

-Zahvaljujući tim uspesima i toj saradnji od 1918. godine do danas, Bunjevci su se očuvali najvećim brojem upravo u Republici Srbiji, dok su u ostalim krajevima – Mađarskoj i Hrvatskoj – gotovo i nestali.

Predsednik Saveza srpskih udruženja Severnobačkog okruga Miroslav Karan najavio je nastavak saradnje sa Bunjevačkom maticom.

-Savez srpskog udruženja je počastvovan i zahvalan Matici bunjevačkoj, koja je pozvala da učestvujemo na večerašnjoj tribini i da se prisetimo jednog veoma važnog i u našoj istoriji najvećeg događaja za srpski narod, a to je oslobođenje i pobeda u Velikom ratu 1918. godine.

Podsetio je na cenu slobode. 

-Srbija je tada za slobodu dala skoro četvrtinu svog stanovništva,
ako ne i više, i mislim da je to dovoljan poziv i dovoljan zadatak nama da čuvamo sećanje na svete naše junake koji su dali živote za slobodu.

Program obeležavanja značajnih novembarskih dana u sklopu Dana primirja nastavlja se 12. novembra u Narodnom pozorištu, zatim, 13. novembra na sam dan ulaska Srpske oslobodilačke vojske polaganjem venaca na Puškinovom trgu i prikazivanjem filma "Zavet braće" o oslobođenju Subotice.

-Prvi put smo zajedno u organizaciji sa Maticom bunjevačkom ovakvog jednog događaja i nadamo se i u budućnosti negovanju ovog jako lepog i sada je već vekovnog prijateljstva dva naroda- zaključio je Karan.