OVO SU JUGOSLOVENSKI PROIZVODI KOJE JE ZNAO CEO SVET Od Kragujevca do Amerike i Indije, evo šta se sve izvozilo

Iza tih sistema stajali su konkretni proizvodi koji nisu ostajali samo na domaćem tržištu.

Automobili iz Kragujevca prodavali su se u Sjedinjenim Američkim Državama, traktori iz Novog Beograda odlazili su u Indiju, kamioni iz Maribora stizali su do Afrike i Bliskog istoka, dok je mali elektronski kalkulator iz Istre svoje mesto pronašao u istoriji evropske tehnologije.

Neki od tih proizvoda danas su deo kolektivnog sećanja, dok su drugi bili mnogo manje poznati široj javnosti. Ovo su neki od zanimljivijih primera.

1. Yugo – automobil iz Kragujevca koji je stigao do Amerike

Yugo je verovatno najpoznatiji primer pokušaja jugoslovenske automobilske industrije da osvoji veliko zapadno tržište.

Prvi automobili namenjeni američkom tržištu napustili su Kragujevac u julu 1985. godine. Pošiljka je imala 220 vozila, a Yugo je u SAD plasiran kao jedan od najjeftinijih novih automobila na tržištu.

Prodaja je posebno porasla 1987. godine, kada je u SAD prodato 48.812 vozila. Ukupno je između 1985. i 1992. na američkom tržištu prodato 141.651 Yugo.

Automobil je kasnije postao predmet brojnih šala u američkoj popularnoj kulturi, ali činjenica ostaje da je mali automobil iz Kragujevca uspeo da uđe na jedno od najzahtevnijih svetskih tržišta.

2. Zastava 101 – Stojadin koji je stigao mnogo dalje od Jugoslavije

„Stojadin“ je bio jedan od simbola domaće motorizacije, ali njegova priča nije se završavala na granicama tadašnje države.

Zastava 101 izvozila se na desetine tržišta. Prema podacima iz istorijske dokumentacije o izvozu, između 1971. i 1991. godine među važnijim kupcima bili su Poljska, Grčka, Velika Britanija, Egipat, Mađarska, Alžir, Francuska, Holandija i Danska. Ukupan klasični izvoz u tom periodu premašio je 191.000 vozila, dok je sa klirinškim aranžmanima prelazio 224.000.

Dakle, automobil koji je u Jugoslaviji bio gotovo svakodnevni prizor imao je sasvim ozbiljnu međunarodnu karijeru.

3. Tomos APN – moped koji je postao poznat i van regiona

Mopedi iz Kopra bili su namenjeni upravo onome što je mnogim kupcima bilo potrebno: jednostavnom, relativno jeftinom i praktičnom prevozu.

Tomos je tokom decenija proizvodio čitav niz modela, među kojima su bili APN, Automatic i Colibri, a posebno snažno je bio prisutan na tržištima Zapadne Evrope. Holandija je bila jedno od važnih tržišta za Tomos, gde je kompanija razvila snažnu prodajnu i proizvodnu prisutnost.

Zbog jednostavne konstrukcije i lakog održavanja, Tomosovi mopedi ostali su prepoznatljivi i dugo nakon što su jugoslovenske fabrike prestale da postoje u svom prvobitnom obliku.

4. TAM – kamioni iz Maribora koji su išli na više kontinenata

Mariborski TAM bio je jedan od najvećih proizvođača kamiona i autobusa u Jugoslaviji.

Njegova vozila nisu bila namenjena samo evropskim kupcima. Prema istorijskim podacima kompanije, TAM je imao izvozna tržišta u Bugarskoj, Egiptu, Kongu, Gani, Zambiji, Indoneziji, Kolumbiji, Turskoj, Libiji, Saudijskoj Arabiji, ali i Sjedinjenim Američkim Državama. Do 1986. godine proizvedeno je ukupno oko 200.000 vozila sa oznakom TAM.

To je jedan od boljih primera kako je jugoslovenska industrija teške mehanizacije pokušavala da posluje daleko izvan svog neposrednog regiona.

5. IMT 533 – traktor koji je stigao do Indije

Ako je neki traktor postao deo pejzaža jugoslovenskog sela, to je bio IMT 533. Ali njegova priča nije bila ograničena na domaće njive.

Podaci Svetske banke o izvozu IMT-a pokazuju da je upravo model 533 tokom šezdesetih godina u velikim količinama izvezen u Indiju. Samo tokom 1968. godine tamo je otišlo 3.818 primeraka, dok su traktori iz istog programa izvozili i u Holandiju, Kipar, Libiju i Pakistan.

IMT je tako postao jedan od proizvoda koji su jugoslovensku industriju poljoprivredne mehanizacije povezivali sa tržištima izvan Evrope.

6. Prva petoletka – ono što se nije videlo, ali je bilo svuda oko nas

Prva petoletka iz Trstenika možda nije bila poznata širokoj publici kao Zastava ili Gorenje, ali je njena tehnologija imala mnogo širi domet.

Kompanija je razvijala hidraulične i pneumatske sisteme za različite industrije, uključujući energetiku, rudarstvo i mašinsku industriju. U periodu najvećeg uspona imala je gotovo 20.000 zaposlenih i izvozila proizvode u više od 30 zemalja. Kompanija je sarađivala i sa velikim međunarodnim proizvođačima, među kojima su bili Boeing, Daimler, Wabco i drugi.

To je važan podsetnik da jugoslovenski izvoz nisu činili samo proizvodi koje možete da parkirate u dvorištu ili unesete u kuću.

7. Digitron DB 800 – mali uređaj koji je ušao u istoriju evropske tehnologije

Danas je kalkulator gotovo beznačajan deo svakog telefona. Početkom sedamdesetih bio je simbol visoke tehnologije.

U Bujama u Istri proizveden je Digitron DB 800, model koji se često navodi kao prvi evropski džepni elektronski kalkulator. Uređaj je imao osmocifreni prikaz i četiri osnovne računske operacije.

Oko tačnog datuma njegovog izlaska postoji određena istorijska nedoumica. Novija istraživanja HNF-a ukazuju da je prodaja verovatnije počela početkom 1972. godine, dok se 1971. često navodi kao godina razvoja i proizvodnje prvih primeraka.

Činjenica da je elektronski džepni kalkulator nastao u tadašnjoj Jugoslaviji bila je ozbiljan tehnološki iskorak.

8. EI Niš – televizori koji su odlazili širom Evrope

Elektronska industrija Niš bila je mnogo više od fabrike televizora, ali su upravo televizori ostali jedan od njenih najpoznatijih proizvoda.

Prvi televizori u EI Niš proizvedeni su 1958. godine, a tokom narednih decenija proizvodnja je rasla. Prema podacima koje je objavio RTS, za oko pola veka iz fabrika EI izašlo je šest miliona televizora, uključujući crno-bele i kolor modele. Televizori su se prodavali na jugoslovenskom, ali i evropskom tržištu, a među važnijim izvoznim destinacijama bile su Nemačka i Francuska.

Za generacije koje su odrastale uz televizor sa oznakom EI Niš, to je bio deo svakodnevice. Za industriju, međutim, bio je to i izvozni proizvod.

9. Volkswagen Golf iz Sarajeva – nemački automobil proizveden u Jugoslaviji

Golf proizveden u TAS-u u Vogošći jedan je od najpoznatijih primera saradnje jugoslovenske industrije sa velikim svetskim proizvođačem.

Volkswagen i UNIS osnovali su TAS, a proizvodnja Volkswagena u Sarajevu počela je još sa modelima „Buba“. Golf je ušao u proizvodnju 1976. godine, dok je Caddy od 1982. počeo da se proizvodi za izvozna tržišta. Volkswagenovi istorijski podaci navode da je sarajevska fabrika 1988. proizvela 28.341 vozilo, od čega je više od 15.000 bilo isporučeno Volkswagenu. Rekord je dostignut 1989. godine sa više od 37.000 vozila.

Posebno je zanimljivo da je Caddy iz Sarajeva bio namenjen evropskom tržištu, što znači da su se vozila proizvedena u tadašnjoj Jugoslaviji prodavala i u samoj Zapadnoj Nemačkoj.

10. Gorenje – šporeti i veš-mašine kao početak velike izvozne priče

Gorenje je možda najbolji primer kako je proizvod za domaćinstvo mogao da postane međunarodni brend.

Kompanija je počela sa poljoprivrednim mašinama, a proizvodnju šporeta pokrenula je 1958. godine. Već 1961. prvi kontigent od 200 šporeta izvezen je u Nemačku.

Kasnije su usledile veš-mašine, frižideri, televizori i druga oprema za domaćinstvo. Tokom sedamdesetih Gorenje je imalo više od 20.000 zaposlenih i počelo da gradi prodajnu mrežu u zemljama poput Nemačke, Austrije, Francuske, Danske i Italije, kao i u Australiji.

Od automobila do elektronike

Ovi primeri pokazuju da jugoslovenska industrija nije bila samo velika po broju fabrika i zaposlenih. U pojedinim sektorima uspela je da proizvede robu koja je imala svoje mesto na veoma različitim tržištima – od Amerike i Zapadne Evrope do Indije, Afrike i Bliskog istoka.

Nisu svi proizvodi bili tehnološki revolucionarni, niti su svi bili podjednako uspešni. Ali njihova zajednička karakteristika jeste da su prešli granice zemlje u kojoj su nastali.

Yugo je stigao do američkih ulica, IMT do indijskih njiva, TAM do afričkih tržišta, Gorenje do nemačkih domaćinstava, a Digitron do istorije evropske potrošačke elektronike.

Zato je možda zanimljivije od pitanja „koliko je Jugoslavija proizvodila“ pitati nešto jednostavnije: koliko je njenih proizvoda zapravo putovalo svetom?

Bizlife.rs