BICIKLOM KROZ VOJVODINU: Šušara (1) Elise čuvene Ajfelove vetrenjače leže u travi

Žitna polja uskoro će smeniti vinogradi koji se naziru u daljini. Dok vozim bicikl u pravcu Šušare društvo mi usput prave dva avlijanera koji veselo trče pored mene.

Stižem do prvih vinograda. Sa njima počinje i priča o Šušari, nekada vinogradarskoj koloniji. Pred kraj 19. veka vinogradarstvo je dostiglo vrhunac u ovim krajevima. 

U Vršcu je 1873. godine bilo vinovom lozom zasađeno 8.973 jutara a već 1882. godine 10.104 jutara kojima treba dodati još oko 3.000 jutara vinograda susednih atara, a koje su Vrščani tamo imali u to vreme. Godišnja berba je iznosila milion akova, te je Vršac postao najveći proizvođač vina na svetu. Filoksera u vršačkim i belocrkvanskim vinogradima je ubrzo uništila vinogradarstvo. 

Odmah su preuzete sve poznate mere protiv filoksere. U oba grada osnovani su opitni vinogradi, a u Beloj crkvi još i lozni rasadnik, kao i filokserina stanica. Pred kraj 19. veka su počeli vinogradari ovih mesta obraćati više pažnje na Deliblatsku Peščaru, pa su u peskovitom zemljištu otpornijem na ove vaši počeli saditi lozu. 

Godine 1892. osnovano je naselje Fehertelep (mađ. Fehértelep-Puszta, nem. Schuschara-Sanddorf). Nazvano je po mađarskom državnom sekretaru Nikoli Feheru. Pridošlo stanovništvo su činili veći broj Nemaca sa područja Baden-Virtemberga i u manjem broju Mađari (Sekelji i Čango) iz Skorenovca, Rumuna iz Seleuša i Mramorka. Doseljenici su dobili na dar prvobitno jedan naseljenički deo iz 7 jutara vinograda, 7 jutara oranice, pola jutra bašte i otprilike 7 jutara pašnjaka, a oskudica u vodi otklonjena je bušenjem arteskih bunara. 

U Kraljevini Jugoslaviji 1919. Šušara je prema zapisima ime je dobilo po vrućini u letnjem periodu i suši (od reči suša). Ova dva naselja, Šandorf i Fehertelep, sjedinjeno činili novo naselje Šušaru. Selo ima pet ulica pri čemu je glavna ulica duga skoro četiri kilometra, sa drvoredima sa obe strane. 

Kuće su građene u tipično tadašnjem vremenu od nabijača (nabijena zemlja) i veoma ekonomične, tople zimi a leti ugodno hladne. Kuće imaju od prostorija obično dve sobe do ulice i u nastavku kuhinja, ostava, podrum za vino i dalje konjušnica za stoku, ambare, šupe, sve to pokriveno crepom. Dvorišta su bila prostrana i ekonomična. 

Svaka kuća je imala i rezervoar za vodu (bunar). Meštani su se pretežno bavili vinogradarstvom, poljoprivredom, stočarstvom, pčelarstvom, svilarstvom. Svilarstvo je bilo razvijeno, dudov list je služio kao hrana svilenim bubama. Šušara je 1927. postala prva i jedina opština u Deliblatskoj peščari. Sva ostala sela su na njenim rubovima.

Čitajući o Šušari saznao sam da je glavna atrakcija sela vetrenjača postavljena 1903. za potrebe pokretanja vodovoda a čije delove je izradio Ajfelov studio u Parizu. Istorijski podaci govore da je 1900. prvo izbušen bunar kada je Austrougarska carevina selu donirala novac da naprave vodovod. 

Vetrenjaču su naručili kod proizvođača iz Drezdena, koji je i angažovao Ajfelov biro za taj posao. Bilo je potrebno više od dve godine da se njena konstrukcija napravi i dopremi do Šušare. Zvanično je puštena u rad 1903. Tako je malo selo u Deliblatskoj peščari dobilo vodovod mnogo pre nekih velikih gradova. Bio je to istorijski trenutak, jer je energija vetra upregnuta za pokretanje klipnih pumpi, koje su sa dubine od 203 metra vukle zdravu pijaću vodu i gurale je u vodovodne cevi, koje se i danas koriste.

Nova Crkva Sv. Lasla sagrađena 1994.

Seoska slava u Šušari je Sveti Ladislav (Laslo) i proslavlja se 27. juna, na dan kada je 1994. osvećena nova rimokatolička crkva koja nosi ime ovog sveca. 

Mise se u selu održavaju jednom mesečno kada dolazi sveštenik iz Vršca. Kirbaj u Šušari je 8. septembra na dan kada je 1900. posvećena prva crkva koja se nalazla na bregu iznad sela i na koju uspomenu čuvaju još samo crno-bele fotografije.

Prema podacima popisa iz 2022. u Šušari danas živi 81 stanovnik rimokatoličke veroispovesti, 54 pravoslavne i 42 protestantske veroispovesti. Čak 60 stanovnika nije želelo da se izjasni o svojoj veroispovesti što je prilično visok procenat. Kod nacionalnog izjašnjavanja takođe 58 meštana nije želelo da se nacionalno opredeli.

Kako sam se primakao centru sela video sam da je od vetrenjače ostao samo metalni stub. Jedan od meštana kojeg sam tu zatekao priča mi da se elise nalaze u dvorištu crpne stanice položene na zemlju nakon što su skinute pre nekoliko godina jer je neko prilikom rekonstrukcije 2012. napravio pogrešnu procenu pa je vetrenjača pravila toliku buku da su se meštani žalili. 

Vodovod u selu sada radi uz pomoć dubinske električne pumpe koja predstavlja kvalitetno rešenje za selo koje je prema poslednjem popisu imalo 247 stanovnika od kojih su većina Mađari. Ispred metalnog stuba vetrenjače nalazi se Info-tabla postavljena 2012. sa fotografijama i svim informacijama o turističkoj atrakciji koje više nema. 

Nadam se reagovanju lokalnih vlasti u Vršcu i nadležnih pokrajinskih institucija koje sam obavestio o tome da u Šušari više ne postoji vetrenjača koju je izradio Ajfelov studio i koja bi u svakoj zemlji bila čuvana kao najveće blago industrijske baštine.

U dvorištu crpne stanice nalazi se i spomenik meštanima Šušare poginulim u NOB-u sa 25 imena. Preko puta na maloj seoskoj pijaci jedan čovek je prodavao antikvitete i delove za različite poljoprivredne mašine i kućanske aparate, a ublizini su i prostorije KUD-a „Adi Endre”… 

U nastavku priče o Šušari na istom mestu za sedam dana čitajte o brojnim seoskim običajima, jedinstvenom Muzeju telefona, seoskom groblju i Fudbalskom klubu Hajduk osnovanom 1953.