BICIKLOM KROZ VOJVODINU: IZBIŠTE (1) Selo dalo brojne narodne heroje, a u miru izgubilo polovinu žitelja
Biciklističku turu započeo sam na Železničkoj stanici u Uljmi. Za razliku od onih u Nikolinicima i Vlajkovcu, ova zgrada je u solidnom stanju, u senci drveća a ispred su se igrala dva psa.
Nastavljam ka mom današnjem prvom odredištu - selu Izbište.
Najstariji sačuvani pisani dokument u kome se pominje Izbište datira još iz 1660. i 1666. U oba slučaja to je ručno pisani spomenar Srpske pravoslavne crkve tj. sveštenika, koji vodi evidenciju o prilozima domaćinstava Pećkoj patrijaršiji. Spomenar ili katastih, kako se to tada zvalo, sadrži listu finansijskih i robnih priloga, koji su po nekoj obavezi ili dobrovoljno, dati Pećkoj patrijaršiji. Ovaj dokument čuva se u biblioteci Patrijaršije Srpske pravoslavne crkve.
Selo ima veoma burnu adiministrativnu istoriju tokom celog 18. i 19. veka - prelazilo je iz jedne u drugu regimentu, distrikt, bataljon, kompaniju, okrug, županiju...
Najpre se 13 familija naselilo na južnoj strani, odmah do sadašnjeg Izbišta, na kome je najpre bilo staro Izbište, malo selo sa zemunicama tu su seljaci odavno cigle pravili; te su mnogi tragovi ranijeg naselja uništeni. Nedaleko je sada ciglana, gde su nalazili preistorijske grobove, sa uspravno sahranjenim mrtvacima, i urne. Ne zna niko koje su familije bile na Selištu i prešle ovamo. Znaju da je na današnjem mestu bio onaj red domova kao što je u najstarijem domovnom protokolu zabeleženo. Predanja izbištanskih rodova pokazuju da su se jedni od njih doselili „iz Srbije”, dakle svakako iz severne Srbije, jedni izrikom pominju Smederevo, a drugi iz južne Srbije. Selo ima pet sokaka, ali ovi nemaju utvrđena imena, nego ih narod naziva po familijama, te svaki sokak ima po više naziva, kako koja familija hoće sebe da istakne.
Izbište je 1716. pripojeno je vršačkom diktritu temišvarskom Tamiškog Banata. 1717. popisano je 20 domova, a 1722. nameravali su Izbištani da se presele u Uljmu, zbog oskudice u vodi. Već 1749. bilo je 60 domova. Austrijski carski revizor Erler je 1774. konstatovao da mesto ima militarski status, a pripada Vršačkom okrugu i distriktu. Stanovništvo je pretežno srpsko. 1774. Izbište je pripojeno ilirskoj, a 1775. godine vlaško-ilirskoj regimenti.
Posle Mađarske bune 1854. popisano je 1.778 duša. Izbištanskoj kompaniji pripadala su sela: Izbište, Uljma, Zagajica i Parta, sa ukupno 5.647 stanovnika. 1873. ušlo je Izbište u sastav Tamiš kog komiteta.
Rast stanovništva bio je konstantan u drugoj polovini 19. i početkom 20. veka: 1869. (1.932), 1880. (2.108), 1890. (2.414), 1900. (2.613 302 u Šušari), 1910. (2.776 946 u Šušari)…
Herojska smrt kapetana Barajića
Za vreme burnih ratnih događaja u Vršcu i okolini tokom Mađarske bune u aprilu 1849. Vrščani su izmolili od Glavnog odbora u Karlovcima da im bude komandant kapetan Jefta Barajić, rodom iz Omoljice.
Iako veliki junak, nije mogao odbraniti sa malo narodne vojske grad Vršac, pa se povukao pred mađarskom vojskom koju je predvodio general Bem. Barajić je u Izbištu 22. aprila 1849. našao novo uporište, ali nije bilo predaha. Javljeno mu je da u blizini Vojvodinaca Mađari napadaju vodenicu, koja je bila snabdevač brašnom srpske trupe i naroda.
Odjurio je kapetan sa 12 vojnika tamo, gde se izrodio sukob tokom kojeg će i nastradati. Pogođen je iz puške u trbuh, i teško ranjen prenet u Izbište, gde je sutradan, u mukama preminuo. Sahranjen je na groblju u Izbištu, a kasnije mu je podignut i nadgrobni spomenik.
Posle Drugog svetskog rata selo se od popisa do popisa prazni pa je od 2.506 žitelja, koliko ih je bilo na popisu 1948, do popisa 2022. ostalo samo 1.324.
U centru sela nalazi se veliki park, jedan od najvećih koji sam video u vojvođanskim selima. Park je dosta dobro održavan, ima puno klupa, na jednoj od njih, u senci krošnje sam i doručkovao. U parku su golovi za mali fudbal kao i spomenik posvećen Anđi Ranković i Žarku Zrenjaninu Uči. Pored ovo dvoje narodnih heroja u ovom mestu je rođen i Isa Jovanović, narodni heroj, jugoslovenski partizan, a posle rata visoki političar SFRJ.
Hram Srpske pravoslavne crkve u Izbištu je podignut u periodu od 1807. do 1813. i posvećen je Svetim arhangelima Mihajlu i Gavrilu. Ikone na ikonostasu radio je na drvenoj podlozi uljanom bojom nepoznati ikonopisac iz 18. veka. Kapela na groblju podignuta je 1895. i posvećena je Svetom knezu Lazaru.
Ova kapela je zadužbina protojereja Mihajla i njegove supruge Rahile Drndarski. Godine 1910. Ilija Đurić poklonio je jednu zgradu za parohijski dom, kao i jedan objekat za potrebe crkvene opštine. Najstarija matična knjiga datira iz 1778. Starešina hrama je jerej Nebojša Marković. Kada sam ja prošao kroz selo bila je nedelja, ušao u sam u hram, trajalo je bogosluženje za desetak prisutnih vernika.
U nastavku reportaže iz Izbišta za sedam dana na istom mestu čitajte zanimljivosti iz istorije ovog mesta između dva svetska rata; hroniku seoskog groblja; kao i priču o Žarku Zrenjaninu Uči i o ostalim poznatim meštanima ovog sela.
Robert Čoban
