BICIKLOM KROZ VOJVODINU: MARTINCI Selo cara Trajana, ali ne onog s kozjim ušima

Kao i susedni Kuzmin i Martinci su u proteklih par decenija izgubili dosta stanovnika. Sa 4.369 na popisu 1961. selo se skoro prepolovilo - palo na 2.590 žitelja koliko ih je bilo na popisu 2022. Veliki broj praznih kuće od koji su neke i polusrušene govori da nije pomogla ni blizina Sremske Mitrovice i najvećeg sela u Sremu - Laćarka, koji je sa druge strane rastao iz popisa u popis pa je 2002. imao rekordnih 10.893 stanovnika. Sada ih je nešto manje ali i dalje mnogo - 9.278 prema popisu iz 2022. Zanimljivo, na popisu 1948. Laćarak i Martinci su imali gotovo identičan broj stanovnika a danas ih je Laćarak tri i po puta veći.

Martince istorijski izvori pominju još u predtursko vreme, 1445. godine. Za vreme Rimskog carstva mesto se zvalo Budalija a tu je 201. godine rođen prvi rimski car sa prostora današnje Srbije Trajan Decije.

Otac mu je bio oficir, a majka Herenija Etruscila je starog italskog porekla. Iako je bio starosedelačkog porekla, opredelio se za vojnu karijeru i zbog svoje hrabrosti i odlučnosti napredovao je od nižeg oficira do zapovednika rimske vojske. Između 234 – 238. bio je guverner provincije Donje Mezije. Oko 245. godine car Filip Arabljanin dodelio mu je važnu komandu na Dunavu. Krajem 248. godine bio je poslat da zaustavi pobunu u Gornjoj Meziji i Panoniji. Omiljen među vojnicima, ušao je u 249. godine u građanski rat sa funkcijom perfekta grada Rima. Pobeđuje Filipa Arbljanina u bici kod Verone i od vojske biva izbran za cara. U jesen iste godine Trajan Decije je stigao u Rim, gde je formalno postao rimski car. Počeo je reforme i unapređivanje države, ali je morao da interveniše na dunavskoj granici.

Tokom svoje kratke vladavine Trajan Decije je ratovao protiv Gota koji su prelazili Dunav da bi pljačkali po Meziji i Trakiji. Rat je trajao tokom 250. i 251. godine. Goti su opseli Nikopolj, ali ih je rimska vojska tada iznenadila, pa su pobegli. Ubrzo su porazili Rimljane, koje je predvodio Decije Trajan. Prvi put u istoriji rimski car je pobegao pred varvarima. Ostrogoti su onda opseli i osvojili Filipopolj. Tada se Tit Julije Prisk proglasio za cara pod zaštitom Gota. Oni su se ipak dosta iscrpili prilikom opsade Filipopolja i tako je Decije Trajan mogao da pređe u ofanzivu. Varvari su se povlačili i do bitke je došlo u močvarnoj oblasti današnje Dobrudže, u blizini Abrita 1. jula 251. Tada je na početku bitke Herenije Etruskus, sin Trajana Decija, bio ubijen, a ubrzo je ta sudbina zadesila i cara. Rimljani su bili teško poraženi. Trajan Decije je postao tako prvi rimski car koji je bio ubijen u bici. Ubrzo je deifikovan, zajedno sa sinom.

Međutim, za cara Trajana koji u narodnom predanju ima kozije uši nema dokaza da je ikada postojao i da ima bilo kakve veze sa ovim rimskim Trajanom. Ako je verovatno njegovom savremeniku vajaru koji mu je napravio bistu - njegove uši nisu bile šiljaste.

Martinci su bili naseljeni i u vreme Turaka, kao i u austrijsko vreme. Tada se prvi put pominju pod ovim imenom (1734). Položaj na granici dve geomorfološke celine i okruženje dobrim zemljama, omogućili su razvoj velikog i bogatog naselja.

Nekadašnja stanica “Orijent ekspresa”

Železnička stanica Martinci otvorena je za saobraćaj 7. oktobra 1891. Nalazi se na 94,1 km od Beograda, između stanica Kuzmin i Laćarak. Od 1885. kroz selo su prolazili čuveni vozovi “Orijent ekspres” i „Simplon Orijent” na svom put od Pariza ka Carigradu i nazad. Iako ga Agata Kristi ne pominje u svom slavnom romanu, izazovno je zamisliti sremske paore kako krajem 19. veka kroz prozor gledaju neke od najbogatijih ljudi Evrope koji putuju ka mističnom Carigradu.

Danas je zgrada Železničke stanice Martinci jedna od retkih sasvim uređenih u Vojvodini. Sveže okrečena i perfektno održavana. Vozovi iz nje polaze 14 puta, 7 puta u pravcu Šida i 7 puta u pravcu Rume, Stare Pazove i Beograda.

Crkva Svetog Nikole u centru sela izgrađena je u drugoj polovini 18. veka. Izgradnja tornja započeta je 1766, 20 godina kasnije, hram je dobio ikonostas a 1780-ih ukrašena je unutrašnjost crkve. Radovi na obnovi bogomolje sprovedeni su 1988. Spoljašnjost crkve je „osvežena“ poslednjih godina. Crkva poseduje horsku galeriju u zapadnom delu naosa. Ikonostas je nastao 1780-ih u duhu baroka i rokokoa, ima izuzetnu rezbariju. Ikone oslikao Mojsej Subotić.

Grobljem u Martincima dominira kapela porodice Žilić sagrađena od kamena i crvene opeke. Pored kapele je grob još jednog Žilića koji je mlad preminuo: “Imam sina kao bela vila. Crna zemlja od majke ga skrila. Od majke od sestrice, sunca jarkog male željanice. Kukaj, plači moja mila mati, Bog jedini sudbu nek naplati. Ko pročita suzu neka lije, štranga na vrat džabe došla nije!”, piše na spomeniku Marinka Žilića Miše koji je digao ruku na sebe u 24. godini.

U drugom nastavku reportaže iz ovog sela čitajte o običaju Teranja Božića, koji su meštani obnovili; istorijatu FK Borac, jednog od najstarijih klubova u Sremu; Martinačkoj buni i tragičnoj sudbini brata i sestre Jovanke i Save Gabošac kao i njihove majke koja je čuvši za smrt svoje dece skočila u bunar u zatvorskom dvorištu.