BICIKLOM KROZ VOJVODINU: MRAMORAK (1) „Ukleti zamak” Ivice Šaina zarastao u korov i draču
Na ulazu u Mramorak iz pravca Deliblata nalazi se Vodica Sv. Velikomuničenice Paraskeve, sagrađena 1996.
Kapelica je bila otvorena, na zidovima nema fresaka ali je na oltaru veliki broj ikona. Na ulazu stoji crna mermerna ploča sa imenima onih koji su dali priloge za izgradnju ove crkvice od tadašnjeg Vladike banatskog Hrizostoma do kamenoresca Vojkana iz Mramorka.
Obišao sam veliki broj vojvođanskih sela i varoši i, posebno u Banatu, video mnoge nove, velike kuće koje su ostale nedovršene, neuseljene ili pak napuštene. Kuća koju sam video u Ulici 2. oktobra u Mramorku, apsolutni je šampion i po veličini i po luksuznoj opremi.
Osetio sam da iza ovoga mora da se krije neka dobra priča i nisam se prevario. Jedan meštanin isričao mi je detalje: Kuću je krajem devedestih počeo da gradi Ivica Šajin, Rom iz sela koji se obogatio u inostranstvu. Niko ne zna kako. Ponudio je crkvenom pojcu Savi Draksinu da kupi od njega staru švapsku kuću na kojoj bi sagradio ovu palatu. Sava je očekivao 5. do 10.000 maraka koliko su takve kuće koštale po banatskim selima, a ni danas nema velike razlike. Sava je pitao Ivicu: “A koliko ti nudiš?”. Ivica je kao iz topa odgovorio: “Hoće li 200.000 maraka biti u redu?” i isplatio sumu bez reči. Sava je za nju kupio stan u Pančevu, zemlju, poljoprivredne mašine i još mu je ostalo... Onda su Ivici “presahli” poslovi u inostranstvu i on je jednostavno prestao da radi na svom zamku. Ivica je u ranim šezdesetim i živi u, takođe velikoj kući u “glavnoj ulici” u selu (Ulica Žarka Zrenjanina).
Kao i većina sela u ovom delu Banata i Mramorak je proteklih decenija izgubio veliki broj stanovnika. Od popisa 1953. kada je ovde živelo 5.204 stanovnika selo se prepolovilo - palo je na svega 2.265 koliko ih je bilo na popisu 2022.
Na mestu današnjeg naselja pronađeni su tragovi naselja još od najranijih perioda. Međutim, pouzdanijih podataka nema. 1358. u blizini današnjeg naselja Mramorak zabeleženo je postojanje sela Berkeš. Ovo naselje pripadalo je krašovskoj županiji. Posle toga je uništeno. Tek nakon tri veka, tačnije 1660. pominje se Mramorak.
Nakon proterivanja Turaka 1717. imao je samo 12 domova, a 1761. označen je kao napušteno naselje. Verovatni uzroci napuštanja naselja bili su česti turski upadi preko Dunava i zarazne bolesti. Zemljište je sve do 1763. pripadalo pančevačkom dištriktu (srezu), a nakon formiranja Nemačko-banatske regimente, 1764. pripojeno je Vojnoj granici. Naselje se ponovo formira 1770. kada je doseljen i manji broj Srba i Nemaca. Posle 1773. podaci su veoma oskudni, što ukazuje na to da je naselje verovatno ponovo napušteno.
Prema spisima Feliksa Milekera da su se prve srpske porodice doselile posle 1810. iz Konaka i Neuzine, a prvi Nemci oko 1820. Mesto je zvanično osnovano 1816. i tada je podignuta mala kapela za bogosluženja. Doseljavanje Srba i Rumuna iz Dežana, izvršeno je 1819. pod vođstvom sveštenika Arsenija Petrovića, koji je sahranjen u Mramorku 1824. Prema popisu iz 1827. ukupno je bilo 2.830 stanovnika od kojih 2.517 pravoslavnih.
Nakon formiranja Austrougarske 1867. broj stanovnika se znatno povećao doseljavanjem Nemaca i Rumuna. Krajem 19. veka polovina stanovnika su Nemci, a od druge polovine su pola Srbi, a pola Rumuni. Selo je imalo tri crkve: srpsku, rumunsku i evangelističku. Srbi su crkvu zidali u vreme Patrijarha Rajačića 1856–60. zajedno sa Rumunima, a pri deobi 1873. Rumunima je isplaćeno 12.000 forinti.
Ime po bubi ili po pašnjaku
O nazivu mesta postoje dva predanja. Po prvom predanju ime je uzeto od tzv. mrmoljaka – buba u vodi kojih je u ono vreme mnogo bilo u ovdašnjim barama.
Drugi oblik prikazivanja je ovaj: poznato je da je mesto Mramorak bio bavaništanski pašnjak i kod izvora blizu sela koji se i sada još nalazi tu, bila je jedna ploča od mramora kao sedište ili spomen, gde je dolazila stoka na pojilište i kao takvo bilo je poznato u celoj okolini pod opštim imenom Mramor ili Mramorak. Po pričanju starih ljudi ista mramorna ploča ili spomen zatrpana je u blatu, koja bi se eventualnim iskopavanjem mogla pronaći.
U dvorištu Crkve Sv. Save nalazi se grob učitelja Save Maksimovića kojeg su fašisti na tom mestu streljali 1941. Spomenik podižu sestre Ivana i Jelena, sestrična Mirjana i ćerka Miroslava. Iza njenog je bilo još jedno ime koje je izbrisano.
Po ukidanju Granice, za prvog kneza bio je izabran Nemac Franc Traht. U selu ima 11 odelenja osnovne škole: dva srpska, dva rumunska, šest nemačkih i jedno zabavište. Tu su i pošta, apoteka, opštinski lekar, zemljoradnička zadruga, zanatlijska korporacija, jedan parni mlin, četiri ciglane i vatrogasno udruženje.
Mramorak je 1872. predat na upravu Ugarskoj, koja menja ime naselja u Homokoš (pesak). Naredne četiri decenije predstavljaju naprosperitetniji period u istoriji sela: 1902. Rumuni su podigli svoju crkvu. Ovdašnji Nemci su bili evangelističke vere pa su u početku održavali bogosluženje u jednoj običnoj kući, koju su za tu svrhu podigli 1844. sve do 1888. kada su sagradili crkvu. Decembra 1894.
Mramorak dobija železničku prugu i stanicu tri kilometra udaljenu od sela (zajedničku sa Deliblatom) o kojoj sam pisao u prošlom nastavku. 1886. otvorena je apoteka, 1899. osnovana je Srpska zemljoradnička zadruga, 1904. zasađeni su vinogradi u „pesku“, 1907. osnovano je Srpsko crkveno pevačko društvo a 1896. posađen je park u površini od 3 katastarska jutra u kvadratu, zasađen lipom, jelom, orasima, kestenom i drugim drvećem. U sredini parka podignut je zajednički krst Srba i Rumuna koji je sazidan na mestu gde je vođa naseljavanja Srba Komnen Rašić udario prvi kolac 1812…
U drugom nastavku priče o ovom selu za sedam dana čitajte o posleratnoj istoriji Mramorka, kolonizaciji, Rasimu čiji dom svakog decembra meštani prozovu “Kućom Deda Mraza”, Fudbalskom klubu “Proleter” kao i Vetroparku “Čibuk 1”, najvećem na Zapadnom Balkanu.
